dilthey, o istocie filozofii

Download Dilthey, O Istocie Filozofii

Post on 28-Nov-2015

20 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Dilthey, O Istocie Filozofii

TRANSCRIPT

  • BIBLIOTEKA KLASYKW FILOZOFII

    \VILHELM DILTHEY

    1), Gb

    O ISTOCIE FILOZOFIII I J~ TE PISMA

    Przeloi.ya, wst~pem i komentarssm Clpatr.{}'la

    ELBIETA PACZKOWSKA-LAGOWSKA

    8f3

    W.1866 ~

    111111111111111310018660000001987

    PASTWOWE \ YDAW. ICTWO NAUKOWE

  • WPROWADZENIEO KONFLIKCIE SYSTEMW

    l

    Spord przyczyn, ktre stale od nowa dostarczajpoywki sceptycyzmowi, jedn z najbardziej wpywowychjest anarchia [panujca wrd] systemw filozoficznych.Pornidzy historyczn wiadomoci nieograniczonej ichrnorodnoci a pretendowaniem kadego z nich dowanoci powszechnej zachodzi konflikt, ktry o wielesilniej wspiera ducha sceptycznego ni jakakolwiek syste-matyczna argumentacja. Bezgraniczna, chaotyczna rrio-r~no systemw, filogoficznych rozciga si za-uanui rozprzestrzenia si wok nas. Jak dugo iSjnkj, ~-jemnie si wykluczay i zwalczay. I nie ma nadziei,e mona doprowadzi do jakiego rozstrzygnicia ichkonfliktu.

    Historia filoZQfjipohviadcza w -Yip-ywsporu systemwfilozoficznych, pogldw religijnych i zasad moralnychna wzrost sceptycyzmu. Spr pomidzy staroytnymigreckimi interpretacjami wiata wspiera filozofi wtpieniaw epoce greckiego owiecenia 1. Gdy wyprawy Aleksandrai poczenie rnych narodw w wielkim' imperiumunaoczniy Grekom odmienno obyczajw, religii, po-gldw na ycie i wiat, powstay szkoy sceptyckie

  • 116 Typy wiatopogld6w Typy Jwiatopogld6w 117

    i rozcigay swe destrukcyjne dziaanie take na problemyteologii - za i teodycei, na sprzeczno pomidzy oso-bowoci bstwa a jego nieskoczonoci i doskonaocioraz na przesanki moralnego celu czowieka. Takesystem wierze nowoytnych narodw europejskich i ich

    , I filozoficzna dogmatyka doznay powanego zachwianiaswej wanoci powszechnej od czasu, gdy na dworzeFryderyka Hohenstaufa II mahometanie i chrzecijanieporwnywali swe przekonania, za filozofia Awerroesai Arystotelesa pojawia si w zasigu mylicieli scholastycz-nych 2. I od czasu, gdy odrodzia si staroytno, gdypisarzy greckich i rzymskich rozumiano zgodnie z ichrzeczywistymi motywami, a ~poce-odkry w coraz towikszym stopniu poznano rnorodno klimatw, ludwna naszej planecie i ich sposobw mylenia, zniknacakowicie pewno czowieka co do jego dotychczasowych,silnie zakorzenionych przekona. Dzi podrnicy skru-pulatnie odnotowuj najrozmaitsze rodzaje wierze, myza rejestrujemy i analizujemy znaczce zjawiska [powsta-nia] przekona religijnych i metafizycznych u kapanwWschodu, w greckich pastwach-miastach, w kulturzearabskiej. Spogldamy wstecz na niezmierzone ruinytradycji religijnych, przekona metafizycznych, udowod-nionych systemw, wszelkiego rodzaju wyprbowanychpoprzez wiele stuleci przez ducha ludzkiego moliwocinaukowego ugruntowania struktury rzeczy, przedstawieniajej w sposb poetycki i objawienia jej w religii; meto-dyczne i krytyczne badanie filozoficzne analizuje kady..fragment, kady relikt tej dugiej pracy rodzaju ludzkiego.\Kady spord tych systemw wyklucza inny, jedenprzeczy drugiemu, aden nie jest w stanie wykaza dokoca swych racji: w rdach historycznych nie odnaj-dujemy ladu owej spokojnej dysputy ze "Szkoy Ateskiej"

    Rafaelaj ktra bya wyrazem eklektycznej tendencji jegoepoki ~lfak oto sprzeczno pomidzy wzrastajc wia-domoci historyczn a deniem filozofii do uzyskaniawanoci powszechnej staje si coraz ostrzejsz! coraz tobardziej rozpowszechnia si atmosfera penej rozbawieniaciekawoci co do systemw filozoficznych - jak publicz-no skupi wok siebie ijak dugo wytrwa ona przy nich.

    2

    o wiele gbiej jednak ni wnioski sceptyczne ze sprzecz-neg; charakt~ ludzkich mniema sigaj wtpliwociwyrastajce ze stopniowego wyksztacania si wiadomocihistorycznej. Typ czowieka, ujty w zamknitej definicji(geschlossener tYPus Mensch) wyposaajcej go w pewnokrelon zawarto treciow, stanowi dominujce za-oenie historycz~~ mylenia Grekw i Rzymian '.Przewiadczenie to leao u podstaw chrzecijaskiejdoktryny o pierwszym i drugim Adamie, synu czowieka ..Te same przesanki przenikay jeszcze system naturalnyszesnastego stulecia 5. Dostrzeg on w chrzecijastwieabstrakcyjny, trway paradygmat religii: naturaln teo-logi. Naturaln teori prawa wyprowadzi z prawo--dawstwa rzymskiego, za wzr smaku z greckiej twrczociartystycznej. Tak oto w wietle tego naturalnego systemuwszelka rnorodno historyczna zawiera trwale i oglne I;wzory adu spoecznego i prawnego, WIary religijneji moralnoScl.MetoaapOIegajca na wywodzeniu wsplnejwaciwoci na podstawie porwnania historycznych formycia, wyprowadzania prawa naturalnego z rozmaitociobyczajw, zasad prawnych i teologii oraz moralnociopartej na rozumie z pojcia jej najwyszego typu - topostpowanie, ktre rozwijao si od Hippiasza poprzezli - o iJltoole til.ozof11

  • 118 Typy wiatopogldw

    stoicyzm i mylenie rzymskie - dominowao jeszczew wieku filozofii konstruujcej 6. Analityczny duch osiem-nastego stulecia utorowa drog rozRadowi tego natural-~te.mu. Wywodzi si on z Anglii, gdzie wolnaod uprzedze obserwacja barbarzyskich i obcych formycia, obyczajw i sposobw mylenia spotkaa si z teo-riami empirystycznymi i zastosowaniem metody anali-tycznej do teorii poznania, moralnocil estetyki. Duchten za spraw Woltera i Monteskiusza przedosta si doFrancji. Hume i D' Alembert, Condillac i Destutt de Tracydostrzegli w owej wizce impulsw i skojarze, za ktruwaali czowieka, nieograniczone moliwoci dla roz-winicia si najrozmaitszych form pod wpywem odmien-noci klimatu, obyczajw i wychowania. Klasycznymprzykadem tego historycznego podejcia badawczego byaNaturalna historia religii Hume'a, jego Dialogi o religiinaturalnej 7. W dzieach z osiemnastego stulecia wystpiaju idea ewolucji, ktra miaa opanowa wiek dzie-witnasty. Od Buffona po Kanta i Lamareka zdobywanowiedz na temat ewolucji Ziemi, wystpowania na niejkolejno rozmaitych form ycia 8. Z drugiej strony, poprzezepokowe dziea doskonalio si badanie narodw cywilizo-wanych: poczwszy od Winckelrnanna, Lessinga i Herdcraprace te stosoway ide rozwoju 9. Ostatecznie w badaniuludw prymitywnych wskazano na czon poredniczcy

    \;midzy przyrodnicz teori ewolucji a wiedz na tematrozwoju historycznego, opart na yciu pastwa, religii,prawie, moralnoci, obyczajach, jzyku, poezji i literaturzenarodowej. W ten sposb w hi.toryczno-rozwojowy punktwidzenia mg, urzeczywistni si w badaniu caoci na-turalnego i historycznego rozwoju czowieka i ujtydefinicj typ czowieka uleg rozszczepieniu w tym pro-cesie ,rozwoju. ,

    Typy wiatopogldw 119

    Teoria ewolucji, ktra w ten sposb powstaa, jestz koniecznoci zwizana z rozpoznaniem wzgldnocikadej historycznej formy ycia. Spojrzeniu, ktre obejmujeziemi i wszystko to, co minione, wymyka si absolutnawano jakiejkolwiek poszczeglnej formy ycia, ustroju,religii albo filozofii a. Tak oto wyksztacenie si wiado-moci historycznej jeszcze gruntowmej ni przegld sporwmidzy systemami burzy wiar w powszechn wanojakiejkolwiek z filozofii, ktre podjy si wyrazi w sposbprzekonywajcy struktur wiata za pomoc strukturypoj. Filozofia winna nie w wiecie, lecz w czowiekuposzukiwa wewntrznej struktury swych przekona.Deniem czowieka dzisiejszego jest zrozumie ycieprzeywane przez czowieka. Rnorodno systemw,ktre zmierzay do ujcia stn.ikturyswlata, pozostajew jawnym zwizku z yciem;~t ona jednym z naj-waniejszych i najbardziej pouczajcych jego wytworwi w ten sposb samo wyksztacenie si wiadomoci histo-rycznej, ktra dokonaa tak niszczcego dziea wobecwielkich systemw, bdzie musiao by nam pomocnew zniesieniu ostrej sprzecznoci pomidzy pretendowaniemsystemw filozoficznych do wanoci powszechnej a histo-ryczn anarchi [panujc wrd] tych systemw.

    , '

  • I. YCIE I WIATOPOGLD

    1. ,ucie

    Iostatecznym korzeniem wiatopogldu jest ycie: Roz-przestrzenione na Ziemi w niezliczonych indywidualnychprocesach yciowych, przeywane na nowo przez kadeindywiduum, jako moment teraniejszoci nieuchwytnedla obserwacji, ale trwajce we wspomnieniu jak pogos,obiektywizujce si w swych uzewntrznieniach, w caejswej gbi peniej dostpne w rozumieniu i interpretacji,nieli w jakimkolwiek uwewntrznieniu lub w ujmowaniuwasnego przeycia - tlycie w niezliczonych formachobecne jest w naszej wiedzy, wszdzie jednak ujawniate same cechy wsplne. Spord jego rnorodnych formuwypuklam jedn. Nie wyjaniam przy tym, nie klasy-fikuj, opisuj jedynie sytuacj, ktr kady obserwowamoe na sobie. szelkie ylenie, wszelkie wewntrznealbo zewntrzne dziaanie wystpuje jako zwarte.] roz-wija si. Ale przeywam take pewien wewntrzny stanspokoju; jest to marzenie, gra, rozrywka, przygldanie sii lekkie oywienie - jako pewnego rodzaju to ycia.Ujmuj w nim innych ludzi i rzeczy nie tylko jako real-noci, ktre pozostaj w zwizku przyczynowym ze mni ze sob nawzajem: powizania yciowe prowadz odemnie we wszystkich Kieru ach, odnosz si do ludzi

    121

    i rzeczy, zajmuj wobec nich stanowisko, speniam ichwymagania wobec mnie i oczekuj czego od nich. Jednimnie uszczliwiaj, poszerzaj moje istnienie, wzmagajmoj si, inni wywieraj na mnie nacisk i ograniczajmnie. I gdzie tylko okrelono poszczeglnego rozwijaj-cego si procesu daje ku temu sposobno, tam czowiekzauwaa i odczuwa te zalenoci. Przyjaciel jest dla niegosi, ktra wzmaga jego wasne istnienie, kad czonekrodziny ma okrelone miejsce w jego yciu i szystko,co go otacza jest przeze3~ .ane jako ycie i ducht ry SIW nim zo15IetYWl~w~awka przed drzwiami,

    CIeniste rzewo, om i ogrd ~ pord tych obiekty-wizacji swj charakter i znaczenie. W ten sposb ciLkadej jednostki wytwarza waciwy sobie wiat.

    2. Dohoiadczene f.yciowe

    Z refleksji nad yciem powstaje dowiadczenie yciowe. VPoszczeglne wydarzenia, ktre wywouje w nas wizkapopdw i uczu, spotykajc si z otaczajcym wiatemi z losem, zostaj w nim ujte w wiedz przedmiotowi ogln. Tak jak natura ludzka jest zawsze ta sama,podobnie zasadnicz s .dcwiadczenia yciowegowsplne s wgy.stkim. Przemijalno rzeczy ludzkich,a w mej nasza zdolno korzystania z chwili, w naturachsilnych albo ograniczonych skonno do przezwycianiaowej przemijalnoci poprzez wznoszenie trwaych zrbwegzystencji, w natur