disputatio: tom iv - spo‚ecze„stwo obywatelskie

Download Disputatio: Tom IV - Spo‚ecze„stwo Obywatelskie

Post on 11-Jun-2015

3.893 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

DisputatioSpoeczestwo obywatelskie

TOM IV

GDASK 2008

ISSN 1898 - 3707Wydawca: Koo Naukowe Rhetoricus Wydzia Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdaskiego Wsppraca merytoryczna: Stowarzyszenie Pro Societas (www.prosocietas.org)

Redaktor Naukowy: dr Oktawian Nawrot Redaktor Naczelny: Jakub H. Szlachetko jakubszlachetko@gmail.com Rada Redakcyjna: Tomasz Karasek Pawe Szczepaski Karol Wany

rda finansowania: 1. Parlament Studentw Uniwersytetu Gdaskiego; 2. Rada Samorzdu Studentw Wydziau Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdaskiego.

Skad oraz redakcja techniczna: Stowarzyszenie Pro Societas (www.prosocietas.org) Okadka: Karol Wany

Spis treci

DisputatioSpoeczestwo obywatelskieSpis Treci1. Od Redakcji ......................................................................................... 2. Krystian Kopka, Spoeczestwo obywatelskie okresu pidziesiciolecia w staroytnych Atenach ......................................................... 3. Marta Tymiska, Spoeczestwo obywatelskie szkic z historii idei 4. Jakub H. Szlachetko, Konstytucyjne wolnoci, prawa i obowizki obywatela a idea spoeczestwa obywatelskiego................................. 5. ukasz Tamkun, Jak nasze gosy zamieniaj si w mandaty?.......... 6. Pawe Szczepaski, Patie polityczne.................................................. 7. ukasz Mackiewicz, Stowarzyszenia w prawie polskim podstawy prawne i zasady funkcjonowania......................................................... 8. Jakub Knabe, Obywatelskie nieposuszestwo.................................. 9. Karol Wany, Partycypacja obywatelska jako forma spoeczestwa obywatelskiego..................................................................................... 10. ukasz Gilewicz, Gosowanie z wykorzystaniem instrumentw elektronicznych szanse i zagroenia........................................................ 69 60 47 56 15 25 34 5 10 Str. 4

Disputatio Tom IV Spoeczestwo obywatelskie

Od Redakcji

Od RedakcjiW pastwach nalecych do krgu cywilizacji zachodniej spoeczestwo obywatelskie uchodzi za istotn warto. Stopie jego wyksztacenia odpowiada poziomowi rozwoju pastwa demokratycznego: moliwoci uczestnictwa jednostki w sprawowaniu wadzy, jej spoeczn aktywno, a take wiadomo obywatelsk, poczucie odpowiedzialnoci za og oraz zdolno do powicenia na jego rzecz. Autorzy artykuw tomu IV podjli si prby zdefiniowania spoeczestwa obywatelskiego w ukadzie chronologicznym oraz synchronicznym. Wskazuj moment stworzenia owej idei, ewolucj, jak przesza jej tre poczynajc od staroytnych Aten, poprzez mroki redniowiecza, po wiek XIX i XX. Przytaczaj pogldy wybitnych mylicieli, m.in. Johna Locka, czy Georga Wilhelma Friedricha Hegla. W dalszej czci Disputatio znajduj si politologiczne i prawne ujcia zagadnienia.

Rada Redakcyjna

4

Disputatio Tom IV Spoeczestwo obywatelskie

Spoeczestwo obywatelskie okresu pidziesiciolecia w staroytnych Atenach

KRYSTIAN KOPKA

Spoeczestwo obywatelskie okresu pidziesiciolecia1 w staroytnych AtenachO Grecji, o Grecji Kt tutaj pamita ............................. [...] Ten kraj si pamita e wsplna rzecz nasza Tam bya zaczta 2 Idea spoeczestwa obywatelskiego w staroytnych Atenach Spoeczestwem obywatelskim nazywamy najoglniej spoeczestwo cywilizowane. Najbardziej jednak upowszechnia si definicja Hegla, ktra za spoeczestwo cywilne uznaje pomidzy mikrokomrk spoeczn, jak jest rodzina, a organizacj pastwow 3 . Jest ono zdolne do wytworzenia samorzdnych organizacji autonomicznych od organizacji pastwowej. Ateny (zwaszcza w V w. p.n.e.) wydaj si by niedocignionym wzorem spoeczestwa obywatelskiego. Nie byy one, co trzeba pamita, pastwem miastem 4 . To spopularyzowane okrelenie polis jest bdne. Ateny nie byy miastem, poniewa ich obszar obejmowa take obszary pozamiejskie Attyki. Nie byy przede wszystkim pastwem, nie posiaday bowiem odrbnego aparatu wadzy, ktry by pretendowa do reprezentacji wszystkich. Spoeczestwo Aten to spoeczestwo, ktre same sob zarzdzao. Nie zachodzi dysonans rzdzcy rzdzeni. Wedug np. bada Ryszarda Kuleszy w sprawowaniu wadzy udzia brao w sposb cigy 15 20% obywateli 5 . Wynikiem takim nie moe si poszczyci adna nowoytna demokracja liberalna. Rzecz to natomiast normalna w Atenach demokracji bezpoPidziesiciolecie (gr. Pentakontaetia)- okres zwany epok peryklesowsk. Trwa od pierwszej strategii Peryklesa (463 p.n.e.) do tragicznego koca Wyprawy Sycylijskiej (413 p.n.e.), ktra jest symbolem zmierzchu Aten. 2 Cz. Miosz, Przypomnienie, Wiersze, t.1, Krakw 1987, s.212. 3 Z. Peczyski, Wolno, spoeczestwo, pastwo: Hegel a problemy wspczesnej filozofii politycznej, Wrocaw 1998. 4 E. Wipszycka, O staroytnoci polemicznie, Warszawa 1994, s.18-19. 5 R. Kulesza, Ateny Peryklesa, Warszawa 1991, s.87.1

Disputatio Tom IV Spoeczestwo obywatelskie

5

Krystian Kopka redniej. Tu niemale kady uczestniczy w polityce. Kto bowiem nie bra udziau w zarzdzaniu by jednostk, jak nazwa j Perykles w apologii demokracji ateskiej, bezuyteczn (achreios) 6 . Obywatel stale uczestniczy w samorzdzie, co spowodowao wyksztacenie si w wiadomoci odpowiedzialnoci za ca wsplnot. Jest to kolejna cecha ateskiego spoeczestwa. Obywatel gosujc na Zgromadzeniu Ludowym wykazywa wysok odpowiedzialno, poniewa sprawa dotyczya go w sposb bezporedni. Gdy np. Alkibiades gosowa w 415 p.n.e. za wysaniem wojsk na Sycyli by wiadom, e jednym z onierzy moe by on sam. Jest to z perspektywy czonka dzisiejszego spoeczestwa obywatelskiego niemale nienaturalne. W dzisiejszych demokracjach decyduje si, np. o wysyaniu wojsk, poza spoeczestwem (vide: wysanie polskich, czy angielskich wojsk do Iraku). Pokazuje to jakie miejsce zajmuj spoeczestwa obywatelskie we spczesnych demokracjach porednich. Wspczesne spoeczestwa partycypuj co najwyej w dziaalnoci samorzdu lokalnego, ewentualnie regionalnego. Wyczam tu oczywicie nieliczne wyjtki takie jak Szwajcari, gdzie czste referenda stanowi substytut demokracji bezporedniej i ipso facto zapewniaj uczestnictwo spoeczestwa w podejmowaniu decyzji pastwowych. W Atenach natomiast owa obywatelska samorzdno przenika wszystkie sfery podejmowania decyzji. S take inne cechy wyrniajce ateskie spoeczestwo cywilne. Wielcy poeci tacy jak Hezjod (VIII p.n.e.), czy Solon (V p.n.e.) pisali o eunomii posuchu dla praw. Byt spoeczestwa ateskiego gwarantoway normy prawne (nomoi), same przez spoeczestwo uchwalone na Zgromadzeniu Ludowym. Uznanie norm za wasne, ich internalizacja zapewniay daleko idcy posuch dla prawa. Prowadzio to do jego przestrzegania w sposb aksjologiczny. Prawa byy takie same w stosunku do wszystkich. Normy prawa ustaliy reguy spoecznej gry, przestrzegane stanowiy rdze spoeczestwa obywatelskiego. Cechami ateskiego spoeczestwa obywatelskiego byy wic praworzdno, samorzdno i wspodpowiedzialno obywateli za podjte decyzje. Min jednak dugi czas nim powstao spoeczestwo kierujce si powyszymi wartociami. Ksztatowanie si spoeczestwa obywatelskiego Aten Ksztatowanie si spoeczestwa obywatelskiego staroytnych Aten to proces dugotrway. Za jego uwieczenie i okres szczytowy moemy uzna okres tzw. pentakontaetii (pidziesiciolecia peryklesowskiego). Za wczeniejsze etapy naley uzna przede wszystkim reformy Solona (594 593 p.n.e.) i Klejstenesa (508 507 p.n.e.).

Jestemy jedynym narodem, ktry jednostk nie interesujc si yciem pastwa uwaa nie za biern, ale za nieuyteczn. (Peryklesa pochwaa demokracji [w:] Tukidydes, Wojna peloponeska, tum. K. Kumaniecki, Warszawa 1988, ks. II, 35-46).

6

6

Disputatio Tom IV Spoeczestwo obywatelskie

Spoeczestwo obywatelskie okresu pidziesiciolecia w staroytnych Atenach Po wyjciu z okresu rodowego, gdy powstaa wasno prywatna, nastpio szybkie rozwarstwienie spoeczestwa ateskiego polegajce na zawaszczaniu przez przysz arystokracj ziem i urzdw. Ustrj rzdw arystokracji w aden sposb nie moe by uznany za okres rzdw spoeczestwa obywatelskiego. Caa wadza pozostawaa bowiem w rku archontw i arystokratycznego Areopagu. Ekklesia, jeeli istniaa, posiadaa wyjtkowo mae kompetencje. Rzecz zmienia si dopiero za Solona. Ten ajsymneta (kodyfikator praw) wyodrbnia z pord ludu ateskiego cztery warstwy: pentakosiomedymnoi, posiadajcych dochody rzdu 500 miar zboa, oliwy i wina, hippeis 7 (300 miar), zeugitai 8 (200 miar) i thetes, wyrobnikw o dochodach mniejszych ni 200 miar. Realny wpyw na udzia w rzdach otrzymay trzy pierwsze warstwy. To pocztek zrwnania obywateli wobec prawa. Pocztek emancypacji warstw niszych to rwnoczenie pocztek ksztatowania si spoeczestwa obywatelskiego, gdy opiera si ono na rzdach wikszoci a nie mniejszoci. Seisachteia (strznicie dugw) to za, prcz uwolnienia od zaduenia ludu i zakazania udzielania poyczek pod zastaw osoby poyczajcego 9 , take i pocztek kreowania arystotelesowskiej koinonii (wsplnoty). Tak bowiem arystokracja staje si mimowolnie odpowiedzialna za swych gorzej usytuowanych wspobywateli. Jest to przyczynek do powstania przyszych liturgii obowizkowych wiadcze bogatych obywateli na rzecz polis w formie np. choregii (opaty za wystawienie chru na odbywajcych si agonach), czy trierarchii (obowizku budowy odzi). Po tyranii okresu Pizystratydw nastpuje restauracja demokracji za Klejstenesa. Wtedy to zacz si okres spoecznego egalitaryzmu. Wspomniani wyej thetes zostali bowiem dopuszczeni do udziau w decyzjach Zgromadzenia Ludowego. By skoczy z faworyzowaniem arystokracji Klejstenes zlikwidowa nazwisko rodowe (genotikon) przy imieniu. Wprowadzi w zamian okrelenie demu (demotikon). Arystokratyczna kamaryla zostaa wyeliminowana poprzez zastpienie czterech fyl rodowych przez dziesi fyl terytorialnych. Dodatkowo w kadej fylii znalazy si trzy czstki (trittyes): miasto rwnina, gry i morze. Tak wic w rejonie jednej fyle byy trzy odmienne pod wzgldem terytorialnym i ekonomicznym rejony. Bogatemu miastu towarzyszyo redniozamone morze i biedne gry. Takie poczenie doprowadzio do bardziej wyrwnanej redystrybucji