Download - Tomb Types and Burial Traditions in Urartu
![Page 1: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/1.jpg)
URARTUDOĞU’DA DEĞİŞİM
TRANSFORMATION IN THE EAST
![Page 2: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/2.jpg)
UrartuDoğu’da Değişim
Transformation in the East
Yapı Kredi Yayınları
Hazırlayanlar | Editors
Kemalettin Köroğlu - Erkan Konyar
![Page 3: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/3.jpg)
İçindekiler Contents KEMALETTİN KÖROĞLU Urartu: Krallık ve Aşiretler Urartu: The Kingdom and Tribes • 12
PAUL ZIMANSKY Unutulan ve Tekrar Hayata Dönen Bir Krallık: Urartu Çalışmaları ve Literatürü A Kingdom Revived from Oblivion: Urartian Studies and Literature • 56
MIRJO SALVINI Urartu Tarihine Genel Bir Bakış An Overview of Urartian History • 74
PAUL ZIMANSKY Urartu ve Çağdaşları Urartu and its Contemporaries • 106
JAK YAKAR Etnoarkeolojik Veriler Işığında Doğu Anadolu’nun Urartu Döneminde Sosyo-Ekonomik Yapısı The Ethnoarchaeology of the Socio-Economic Structure of East Anatolia in the Urartian Period • 126
STEPHAN KROLL İran’daki Urartu Şehirleri Urartian Cities in Iran • 150
ALİ M. DİNÇOL & Urartu Yazısı ve DiliBELKIS DİNÇOL Urartian Writing and Language • 172
ALTAN ÇİLİNGİROĞLU Urartu Dini Urartian Religion • 188
ERKAN KONYAR Urartuda Mezar Tipleri ve Gömü Âdetleri Tomb Types and Burial Traditions in Urartu • 206
HANİFİ BİBER Urartu Silahları Urartian Weapons • 234
RAFET ÇAVUŞOĞLU Urartu Takıları Urartian Jewelry • 250
AYLİN Ü. ERDEM & Urartu Çanak ÇömleğiERKAN KONYAR Urartian Pottery • 268
M. TANER TARHAN Başkent Tuşpa The Capital City Tushpa • 288
ALTAN ÇİLİNGİROĞLU Ayanis Kalesi Ayanis Fortress • 338
MEHMET KARAOSMANOĞLU Erzincan Altıntepe Kalesi Erzincan Altıntepe Fortress • 366
URARTUDoğu’da Değişim
Transformation in the East
Anadolu Uygarlıkları Serisi’nin ilk yayınıdır. Bu seri Tüpraş - Yapı Kredi Yayınları işbirliği ile hazırlanmıştır.
This title is the first publication of Anatolian Civilizations Series.A co-publication of Tüpraş - Yapı Kredi Culture, Arts and Publishing.
Yapı Kredi Yayınları - 3234ISBN 978-975-08-1857-8
Hazırlayanlar EditorsKemalettin Köroğlu, Erkan Konyar
Çeviriler TranslationsAzer Keskin, Gürkan Ergin, Yi€it De€er Bengi
Grafik Tasarım Graphic DesignNahide Dikel
Grafik Uygulama Graphic Application Elif Rifat, Arzu Yaraş
Düzelti ProofreadingBegüm Kovulmaz, Fahri Güllüoğlu, Şeyda Öztürk
Baskı PrintOfset Yapımevi
Şair Sokak 4, Çağlayan Mahallesi Kağıthane, 34410, ‹stanbul
1. baskı: İstanbul, Şubat 2011 1st Printing: Istanbul, February 2011
© Ya p› Kre di Kül tür Sa nat Ya y›n c› l›k Ti ca ret ve Sa na yi A.Ş. 2010Sertifika No Certificate No 12334
Bütün yayın hakları saklıdır.Kaynak gösterilerek tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında
yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.All rights reserved.
No part of this publication may be reproduced without prior written permission from the publisher.
Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş.Yapı Kredi Kültür Merkezi
İstiklal Caddesi No. 161 Beyoğlu 34433 İstanbulTelefon: (0 212) 252 47 00 (pbx) Faks: (0 212) 293 07 23
http://www.ykykultur.com.tre-posta: [email protected]
İnternet satış adresi: http://alisveris.yapikredi.com.tr
![Page 4: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/4.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
204 205
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
![Page 5: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/5.jpg)
206 207
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East Urartu: Doğu’da Değişim
Urartians, who instituted new develop-
ments in Eastern Anatolia in many fields,
also introduced many firsts in tomb archi-
tecture and burial traditions. Factors such
as newly forming political balances, social
structure, and population increase in the re-
gion made revolutionary developments nec-
essary. In parallel, necropolis areas bringing
together various burial concepts and tomb
types to address the needs of the increased
population appeared, in addition to the
monumental rock-cut tombs of the rulers of
the central kingdom befitting their kingly
titles in the inscriptions. Variation in burial
traditions, or in other words, appearance of
various practices in the same places is a sign
of ethnic and social diversification of the
population.
Tomb Types
Various classifications of Urartian tombs
have been established. Tombs have been
defined in architectural terms of size, ma-
terials of construction, building style, and
plan, as well as in terms of the status of the
people buried in them; as in royal tombs,
ruler tombs, or people’s tombs. Here, based
on these classifications, a general differen-
tiation is made under the headings of royal
tombs/rock-cut tombs, underground cham-
bers, stone cist tombs, simple inhumations,
and urns (Sevin 1986; 1987; Çevik 2000;
Konyar 2005; Köroğlu 2005; 2007; 2008).
Rock-cut Tombs/Royal Tombs
Monumental rock-cut tombs carved
onto the outcrops of Van Fortress in
Urartian capital Tushpa have attracted
the attention of travelers and archaeolo-
gists visiting the region for centuries. The
first examples of rock-cut tomb tradition
in monumental scale in Anatolia are ob-
served with Phrygians and Urartians. This
tradition was also widely used in other,
later ancient civilizations. Urartian rock-
cut tombs have been considered among
the most important arguments within the
frame of Urartu –west relationships. How-
ever, it is not yet clear whether this tradi-
tion developed as a result of possible cul-
tural relations with the west, or independ-
ently. Urartian tombs with multiple rooms
and solid facades, together with other
interior features, seem to have developed
uniquely and independently.
To date, more than 50 rock-cut tombs
have been identified in the land of Urartu.
Urartu’da Mezar Tipleri ve Gömü Âdetleri
Tomb Types and Burial Traditions
in Urartu
ERKAN KONYAR*
Doğu Anadolu bölgesinde birçok alanda yeni gelişmele-
re imza atan Urartular, mezar mimarisi ve gömü gelenek-
lerinde de birçok ilki ortaya koymuşlardır. Bölgede yeni
oluşan siyasi denge, sosyal yapı, artan nüfus gibi etkenler
devrim niteliğindeki gelişmeleri zorunlu kılmıştır. Bunun-
la birlikte merkezî krallığın yöneticilerinin, yazıtlarındaki
görkemli unvanlarına yakışan anıtsal kaya mezarlarının ya-
nında, artan nüfusun ihtiyacına da cevap verecek değişik
türden gömü anlayışlarının ve mezar tiplerinin bir arada
bulunduğu mezarlık alanları ortaya çıkmıştır. Gömü gele-
neklerindeki farklılaşmalar; diğer bir deyişle aynı alanda
farklı uygulamaların görülmesi, nüfusun gerek etnik ge-
rekse sosyal alanda çeşitlendiğinin belirtisidir.
Mezar Tipleri
Urartu mezarları hakkında bugüne değin çeşitli sınıfla-
malar yapılmıştır. Mezarlar boyutları, yapı malzemesi, inşa
şekli, planı gibi mimari özelliklerini tanımlayan adlandır-
maların yanında; kralî mezar odaları, yönetici mezarları,
halk mezarları gibi gömülen kişilerin sosyal statüsünü be-
lirten kavramlarla da tanımlanmışlardır. Burada bu sınıf-
landırmalar da göz önüne alınarak, Kralî mezarlar/kaya
mezarları, yer altı oda mezarları, taş sandık mezarlar, ba-
sit toprak mezarlar ve urne mezarlar gibi başlıklar altında
genel bir ayrıma gidilmiştir. (Sevin 1986; 1987; Çevik 2000;
Konyar 2005; Köroğlu 2005; 2007; 2008).
Kaya Mezarları/Kralî Mezarlar
Urartu’nun başkenti Tuşpa’da bulunan, Van Kalesi kaya-
lıklarına oyulmuş anıtsal kaya mezarları, yüzyıllardır bölge-
yi ziyaret eden seyyahlar ve arkeologların ilk ilgisini çeken ya-
pılar olmuştur. Anadolu’da kaya mezar geleneğinin anıtsal öl-
çekteki ilk örneklerini Friglerde ve Urartularda görürüz. Bu
gelenek daha sonra başka Antik Çağ uygarlıklarında da yay-
gın olarak kullanılmıştır. Urartu kaya mezarları, Urartu-Batı
ilişkisi çerçevesinde değerlendirilebilecek en önemli argü-
manlar arasında sayılmıştır. Ancak bu geleneğin Batıyla olan
olası bir kültürel ilişki sonucu mu, yoksa bağımsız olarak mı
geliştiğini henüz tam olarak açıklığa kavuşturabilmiş değiliz.
Çok odalı, Urartu mezarlarının diğer iç donanımlarıyla ken-
dine özgü, bağımsız bir gelişim gösterdiği anlaşılmaktadır.
Urartu coğrafyasında bugüne de-
ğin 50’den fazla kaya mezarı saptan-
mıştır. Her geçen gün bu sayı daha
da artmaktadır. Bunların büyük bölü-
mü araştırmacılar tarafından Urartu
Dönemi’ne tarihlendirilmişlerdir (Çi-
lingiroğlu 1980; Çevik 2000; Çavuşoğlu
2003; 2006).
Ancak son yıllarda kaya mezarları hak-
kında yapılan bazı yayınlar, bunların kro-
nolojisiyle ilgili yeni bir değerlendirme
yapılmasını gerekli kılmaktadır (Köroğlu
2005; 2007; 2008).
Fig. 1: Urartu kralî mezarları çok odalı olarak düzenlenmiştir. Van-İçkale Mezarı'nda ana salon, gerisindeki salon ve odalara birer kapıyla bağlanmaktadır.
Urartian royal tombs have multi-roomed designs. In the tomb in the Inner Fotress at Van, the main hall is connected to another hall and rooms with a door.
* Yrd. Doç. Dr. Erkan Konyar İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Eski-çağ Tarihi Anabilim Dalı, Beyazıt/İstanbul [email protected]
![Page 6: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/6.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
208 209
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
This number increases day by day. Most of
these have been dated to the Urartian pe-
riod by researchers (Çilingiroğlu 1980; Çe-
vik 2000; Çavuşoğlu 2003; 2006). However,
some publications in recent years make a
re-evaluation of their chronology neces-
sary (Köroğlu 2005; 2007; 2008).
A look at the size, location, workman-
ship and interior layout of rock-cut tombs
in Eastern Anatolia results in various
groups. At this point, royal rock-cut tombs
at Van Fortress appear as reliable examples
for identifying the criteria for Urartian
rock-cut tomb architecture (Tarhan 1985;
1994). These identifying characteristics of
tombs can be discussed under the head-
ings below:
• Tombs generally consist of a main hall or
room, and halls and rooms flanking and
connected to this main room. Hence,
there is a multi-roomed arrangement of
the tombs. Room/hall number reaches
up to 7 in some examples (Fig. 1).
Doğu Anadolu ve çevresindeki kaya mezarlarının öl-
çüleri, konumları, işçilikleri ve iç düzenlerine bakıldığın-
da farklı grupların ortaya çıktığı görülür. Bu noktada Van
Kalesi’ndeki kralî kaya mezarları, Urartu kaya mezar mi-
marisinin kriterlerini belirlememiz açısından güvenilir ör-
nekler olarak karşımıza çıkar (Tarhan 1985; 1994). Mezar-
lar için söz konusu belirleyici özellikler şu ana başlıklar al-
tında değerlendirilebilir;
• Mezarlar genellikle bir ana salon veya oda ve bu oda-
ya bağlı yan salon ve odalardan oluşmaktadırlar. Yani
bu mezarlarda çok odalı bir düzenleme söz konusudur.
Bazı örneklerde oda/salon sayısı 7’yi bulur (Fig. 1).
• Mezarlar, sitadele yakın bir nokta-
da, kent surlarının içinde yer alırlar. Aşa-
ğı kentten ulaşılmaları genellikle güçtür.
Bu konumları, içinde zengin ölü arma-
ğanları bulunan mezar odasının güven-
liğini sağlamayı kolaylaştırıyordu (Fig. 2).
• Önlerinde genellikle bir platform yer alır ve bu platfor-
ma birçok örnekte kayaya oyulmuş basamaklar veya pa-
tikayla ulaşılır (Fig. 3).
• Bazılarında kaya yüzeyi düzeltilerek/işlenerek daha
anıtsal bir cephe meydana getirilmiştir (Fig. 4).
Fig. 2: Tuşpa-Van Kalesi Sitadeli,
İçkale/Kurucular, Neft Kuyu ve Doğu Odaları, güneyden.
Tushpa, Van Citadel, Inner Fortress, the Tomb of the
Founders, the Naphtha Well Tomb and the eastern burial
chambers from the south.
I. Argişti mezarı ve altında küçük horhor mezarı.
The tomb of Arghisti I. and the little horhor tomb.
![Page 7: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/7.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
210 211
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
• Tombs are located close to the citadel,
within the city walls. Access from the low-
er town is usually difficult. This location
made it easier to keep the burial room
with its rich burial gifts safe (Fig. 2).
• There is usually a platform in front of
the tomb, reached in many instances
through steps or trails carved onto the
rock (Fig. 3).
• A more monumental facade is formed in
some examples by carving the rock face
(Fig. 4).
• Niches are formed on the interior walls
of burial rooms.
• In some examples, pits in the form of
wells are dug on room floors as refuse
pits/alternative burial areas.
• There are usually recesses and moldings
at tomb entrances, which belonged to
sockets and lock parts. There is a door
system that is compatible with multiple
burial concept and multiple use.
• There is decoration carved onto the
rock on the walls of the halls and rooms,
at the intersections of rock surfaces in
some examples.
• Mezar odalarının iç duvarlarında genellikle niş açıklık-
ları oluşturulmuştur.
• Kimi örneklerde oda tabanlarına kuyu biçiminde atık
çukurları/alternatif gömü alan olduğu anlaşılan çukur-
lar açılmıştır.
• Mezar kapılarında çoğunlukla mil yatakları ve kilit ak-
samlarına ait oldukları düşünülen oyuklar, silmeler bu-
lunur. Çoklu gömü anlayışına uygun, birden fazla kulla-
nıma olanak tanıyan giriş, kapı sistemi düzenlenmiştir.
• Bazı örneklerin salon ve oda duvarlarında, kaya yüzey-
lerinin birleşme noktalarında, kayanın oyulmasıyla be-
zeme uygulanmıştır.
Fig. 3: Tuşpa-Van Kalesi Sitadeli,
Doğu Odaları, anıtsal merdivenler, mezar cephesi
ve platform, batıdan.
Tushpa-Van Citadel, Eastern burial chambers,
monumental stairs, the tomb façade and the
platform from the west.
Fig. 4: Tuşpa-Van Kalesi Sitadeli,
Neft Kuyu Mezarı, kaya yüzeyi düzeltilerek/
işlenerek daha anıtsal bir cephe meydana
getirilmiştir.
Tuspa-Van Citadel, the Naphtha Well Tomb, the
rock surface was redressed for a more monumental
appearance of the façade.
While some suggestions have been
made for the chronology of burial rooms,
the tomb known as “Horhor Tomb” is the
only one that can be dated through the in-
scription of Argishti I on its facade. Simi-
larly, Tunceli Mazgirt Tomb has been dated
through the inscription at its entrance from
the time of Rusa II (Çevik 2000) (Fig. 8). On
the other hand, there is no emphasis on the
identity of the tombs in either inscription.
There are only texts about the activities of
relevant kings in the inscriptions.
It is generally accepted that Urartian
kings were buried in Van Fortress. Even if
the main residence of the king or the place
of his death was different, his burial room
was probably carved in Van outcrops, or
he was buried in one of the existing burial
rooms (Köroğlu 2007; 2008). The main ba-
sis for this suggestion is the absence of rock-
cut tombs in main Urartian royal centers
such as Karmir-blur (Armenia), Arinberd
(Armenia), Çavuştepe, Ayanis, and Anzaf.
In addition to those at Van Fortress,
rock-cut tombs of Varto/Kayalıdere (Fig. 5)
(Burney 1966), Palu (Fig. 6) (Charlesworth
Mezar odalarının kronolojilerine dair kimi
önermeler yapılmakla birlikte, “Horhor Meza-
rı” olarak bilinen mezar, cephesinde yer alan I.
Argişti’ye ait yazıtından dolayı tarihlendirilebi-
len tek mezardır. Yine Tunceli/Mazgirt mezarı
da girişinde yer alan II. Rusa dönemine ait ya-
zıttan yola çıkılarak tarihlendirilmiştir (Çevik
2000) (Fig. 8). Yazıtlarda sadece kralların faali-
yetleri ile ilgili metinler yer alır.
Genel kabul gören görüş; Urartu kralla-
rının Van Kalesi’ne gömülmüş oldukları yö-
nündedir. Kralın asli ikametgâhı veya ölüm
yeri başka yerde olsa bile, muhtemelen me-
zar odası Van kayalıklarına açılıyordu ya da
var olan mezar odalarından birine gömülü-
yordu. (Köroğlu 2007; 2008). Bu önermenin
temel dayanağı Karmir-blur (Ermenistan),
Arinberd (Ermenistan), Çavuştepe, Ayanis, Anzaf, Toprak-
kale gibi başlıca Urartu kralî merkezlerinde kaya mezarına
rastlanmamasıdır.
Van Kalesi örnekleri dışında Varto/Kayalıdere (Fig. 5)
(Burney 1966), Palu (Fig. 6) (Charlesworth 1980; Sevin
1994), Mazgirt/Kaleköy (Fig. 7) (Sevin 1984; Çevik 2000),
Tatvan (Fig. 8) (Özfırat 2002; Kılıç 2008), Doğubayazıt
(Fig. 9) (Huff 1968; 1990), Ağrı/Atabindi (Fig. 10) (Başge-
len 1987), Pasinler Kalesi gibi örnekler, Urartu merkez böl-
Fig. 5: Varto/Kayalıdere mezarı bugün büyük ölçüde tahrip olmuştur.
Varto/Kayalıdere tomb has been disturbed to a great extent.
Fig. 6:Palu Kalesi’nden üç mezar.
Three tombs at Palu Fortress.
Fig.7: Mazgirt/Kaleköy mezarı.
Mazgirt/Kaleköy tomb.
Fig. 8: Tatvan kaya mezarı ana salon ve yan odaya açılan kapı açıklıkları.
Tatvan rock-cut tomb, main hall and doorways connecting to the side rooms.
![Page 8: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/8.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
212 213
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
1980; Sevin 1994), Mazgirt/Kaleköy (Fig. 7)
(Sevin 1984; Çevik 2000), Tatvan (Fig. 8)
(Özfırat 2002; Kılıç 2008), Doğubayazıt
(Fig. 9) (Huff 1968; 1990), Ağrı/Atabindi
(Fig. 10) (Başgelen 1987), and Pasinler For-
tress are among examples outside of Urar-
tian heartland that can be dated to the
Urartian period with their architectural
traits, locations, and interior layouts.
Examples that fit multi-roomed Urar-
tian rock-cut tomb criteria have been iden-
tified in Northwestern Iran at centers like
Sharik (Kleiss, 1980: 212, Abb.40), Sangar
(Kleiss 1968), Kale Hodar (Kleiss 1974),
and Kale Ismail Aga (Kleiss - Kroll 1977).
At Sharik, room number reaches 5, includ-
ing the main room. Kale Hodar II fortress
tomb has a 4 roomed layout, and Ismail Aga
rock-cut tombs have 2 roomed layouts. In
Kale Hodar I, a refuse pit is located on the
eastern edge of the main hall.
Multi-roomed rock-cut tombs outside
of capital Tushpa probably belonged to
local rulers or princes emulating Urartu
(Köroğlu 2005; 2007). On the other hand,
the absence of any finds in these tombs
makes this suggestion a mere hypothesis as
mentioned above, as we have no sources on
the chronology of burial rooms other than
style criticism.
Burial rooms, made at difficult to reach
locations and accessible through narrow
doorways, mostly single-roomed with a bur-
gesi dışında mimari özellikleri, konumları ve iç düzenleriy-
le Urartu dönemine tarihleyebileceğimiz diğer kaya mezar-
larıdır.
Kuzeybatı İran’da Sharik (Kleiss, 1980: 212, Abb.40), San-
gar (Kleiss 1968), Kale Hodar (Kleiss 1974), Kale İsmail Ağa
(Kleiss - Kroll 1977), gibi merkezlerde çok odalı Urartu kaya
mezarı kriterlerine uyan örnekler saptanmıştır. Sharik’de
ana salon ile birlikte oda sayısı 5’i bulur. Kale Hodar II me-
zarı 4, Kale İsmail Ağa kaya mezarları ise 2 odalı düzenleme-
leriyle karşımıza çıkarlar. Kale Hodar I örneğinde ana salo-
nun doğu uç noktasında atık çukuru yer alır.
Başkent Tuşpa dışında yer alan çok odalı kaya mezarla-
rı, olasılıkla Urartu’ya öykünen yerel yönetici veya prens-
lere ait olmalıdır (Köroğlu 2005; 2007). Ancak daha önce
de belirttiğimiz üzere bu mezarlardan hiçbirinde buluntu-
ya rastlanmaması bu değerlendirmeyi sadece bir varsayım-
dan ibaret kılar. Zira mezar odalarının kronolojileriyle il-
gili stil-kritiği dışında herhangi bir kaynağımız bulunma-
maktadır.
Ulaşılması güç alanlara yapılan ve dar
bir kapıyla ulaşılabilen, çoğunlukla tek
odalı, içinde ölü yatağı bulunan mezar
odaları, plan ve konum özellikleriyle de-
ğerlendirildiğinde, yukarıda genel hat-
larıyla ortaya koyduğumuz Urartu kaya
mezarı özelliklerine uymadıkları görü-
lür. Van Kalesi’nde Küçük Horhor Meza-
rı, İç Kale Mezarı ve “Büyük Platform”un
altındaki küçük mezar, söz konusu ayrı-
mı yansıtması açısından önemli örneklerdir. Bunların Van
Kalesi’ndeki kralî mezar örneklerinden –plan ve boyutla-
rıyla– oldukça farklı bir geleneği yansıttıkları görülür. Kü-
çük boyutlu, tek odalı, odaya açılan büyük nişlerin bulun-
Fig. 9: Doğubayazıt Kaya mezarı, mezar cephesi, kabartma
figürler.
Doğubayazıt rock-cut tomb, facade, figures in relief.
Fig. 10:Ağrı/Atabindi mezarı ana salon ve salon duvarlarına
açılmış nişler.
Ağrı/Atabindi tomb, main hall and niches on the hall
walls.
Mazgirt/Kaleköy mezarı girişi.
Tomb entrances of the Mazgirt/Kaleköy
![Page 9: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/9.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
214 215
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
main room that comprise the architectural
layout. Rooms and halls are large in Van
Fortress examples. For example, the area
of the main hall at Neft Kuyu tomb reaches
90 m2 (Fig. 11). Tomb sizes are more mod-
est in rural examples outside of the center
(Köroğlu 2007).
A look at the interior layout and number
of the rooms shows bottle-shaped refuse pits
dug on the floors of rooms or halls. This situ-
ation shows that the layout was planned so as
to bury multiple individuals in these burial
rooms. The number of rooms, including the
main hall, is seven at Van/İçkale (Kurucu-
lar), six at Varto/Kayalıdere Tombs and Van-
Argishti Tomb, five at Van/Neft Kuyu and
Iran-Sharik, four at Van-Doğu Odaları, Palu
I-II, Atabindi, and Iran-Hodar II rock-cut
tombs (Köroğlu 2007). The space accessed
through the entrance is usually arranged as
the main hall, and flanking burial rooms
are accessed from this main hall through
doorways. Niches are cut into the walls of
the main hall and the rooms for placement
of burial gifts and cremation vessels (urns)
(Fig. 12). Sarcophagus bases or marks and
burial beds have been identified in some of
the rooms and halls. In examples like those
at Van/Argishti, Varto/Kayalıdere, Ağrı/
Atabindi, Palu II, and Mazgirt-Kaleköy, bot-
ial bed, do not fit Urartian rock-cut tomb
characteristics discussed above when their
plan and location characteristics are as-
sessed. Küçük Horhor Tomb, İç Kale/Inner
Fortress Tomb, and the small tomb below
the “Great Platform” in Van Fortress are
significant examples reflecting said distinc-
tion. These tombs reflect a tradition that
is quite different with their plans and sizes
from the royal tombs at Van fortress. These
tombs are small in size, single-roomed, have
large niches opening to the room, and they
possibly date to post-Urartu -Achaemenid,
Hellenistic, or Roman periods (Köroğlu,
2007).
As mentioned above, the most impres-
sive royal rock-cut tombs in terms of their
size and workmanship are located at Urar-
tian capital Tushpa/Van Fortress. “Kurucu-
lar”, “Neft Kuyu”, “Doğu Odaları/Eastern
Rooms” and “Argishti I” tombs (Tarhan
1985:24; 1994) are among these examples.
There usually is a platform in front
of the tombs, reached from the citadel
through rock-cut steps or trails. A rectangu-
lar doorway gives access to the burial room;
and in some examples the room is reached
through a few steps carved onto the bed-
rock. Following the entrance is a main hall/
room and smaller burial rooms joining this
rı, Palu I-II, Atabindi, İran-Hodar II kaya mezarları ise dört
odalı düzenlemeleri ile karşımıza çıkarlar (Köroğlu 2007).
Girişten sonra ulaşılan alan genellikle ana salon olarak dü-
zenlenmiş ve bu ana salondan yan gömü odalarına birer
kapı açıklığı ile geçişler sağlanmıştır. Ana salon ve odaların
duvarlarına ölü hediyeleri veya kremasyon kaplarının (urne)
konulabilmesi için nişler açılmıştır (Fig. 12). Oda ve salonla-
rın bazılarında lahit altlıkları veya izleri ile ölü yatakları tes-
pit edilmiştir. Van/Argişti, Varto/Kayalıdere, Ağrı/Atabin-
di, Palu II, Mazgirt-Kaleköy gibi örneklerde, mezar tabanına
açılan bazıları şişe biçimli çukurlar bulunur (Burney 1966;
Çevik 2000:46). Yer altı oda mezarlarının in situ durumun-
da saptanan buluntu durumundan hareketle, bu çukurların
mezar odasında yeni gömülere yer açabil-
mek amacı ile eski gömülerin buluntuları
ile birlikte toplandığı birer kemik veya ölü
hediyesi depolama alanı; yani “atık çukur-
ları” oldukları anlaşılmaktadır.
Mezar odalarının iç duvarları genellikle
sadedir. Bunun yanında Van/İçkale ve Neft
kuyu mezarlarında, yan duvarlar ile tavan
kısmının birleştiği alanlara, üst örtüyü ta-
şıyan ahşap kirişleri temsil ettiği düşünü-
len yarım yuvarlak dişli silmeler yapılmıştır
(Tarhan 1994: 25; Çevik 2000: 70). Aynı du-
rum Mazgirt/Kaleköy mezarında da izle-
nebilmektedir (Fig. 13). Yine Van/I. Argiş-
ti mezarında ortasında bir delik bulunan, kenarları içbükey
karelerden oluşan oyuklar bulunur. Bunlar olasılıkla –bazı
Urartu duvar resimlerinde de gördüğümüz–bezemeli tunç
duğu bu mezarların Urartu sonrası dönemlere; Akhaime-
nid, Helenistik ve Roma dönemlerine ait olmaları olasıdır
(Köroğlu, 2007).
Daha önce de belirttiğimiz üzere, kralî kaya mezarları-
nın boyutları ve işleniş tarzlarıyla en görkemlileri Urartu
Başkenti Tuşpa/Van Kalesi’nde yer alır. “Kurucular”, “Neft
Kuyu”, “Doğu Odaları” ve “I. Argişti” mezarları (Tarhan
1985: 24; 1994) bu örneklerin başında yer alır.
Mezarların önünde genellikle bir platform yer alır, bu
platformlara, sitadelden kaya merdivenleri veya uygun pa-
tika yollarla inilip çıkılmaktadır. Mezar odasına girişi dik-
dörtgen bir kapı açıklığı sağlarken; bazı örneklerde odaya
kayaya oyulmuş birkaç basamakla ulaşılır. Girişten sonra
bir ana salon/oda ve bu salona kapılar-
la bağlı daha küçük boyutlu gömü oda-
larından oluşan bir mimari düzen vardır.
Van Kalesi örneklerinde oda ve salonlar
büyüktür. Örneğin Neft Kuyu mezarında
ana salon boyutu 90 m2 yi bulur (Fig. 11).
Merkez dışındaki kırsal örneklerde ise
mezar boyutlarının daha mütevazı ölçü-
lerde oldukları görülmektedir (Köroğlu,
2007).
Oda sayıları ve iç düzenlemelere bakıldığında, oda veya
salon tabanlarına açılmış şişe biçimli atık çukurları görülür.
Bu durum, düzenlemenin bu mezar odalarına çok sayıda ki-
şinin gömülmesi için tasarlandığını gösterir. Ana salon ile
birlikte oda sayıları değerlendirildiğinde, Van/İçkale (Kuru-
cular) yedi, Varto/Kayalıdere Mezarları ve Van-Argişti Me-
zarı altı, Van/Neft Kuyu, İran-Sharik beş, Van-Doğu Odala-
Fig. 11:Tuşpa-Van Kalesi Sitadeli,
Neft Kuyu Mezarı, ana salon.
Tushpa-Van Fortress Citadel, Neft Kuyu tomb,
mail hall.
Fig. 12:Tuşpa-Van Kalesi Sitadeli,
Argişti Mezarı, nişler.
Tushpa-Van Fortress Citadel, Argishti tomb,
niches.
Fig.13:Mazgirt/Kaleköy mezarı, yarım yuvarlak dişli silmeler.
Mazgirt-Kaleköy tomb, semi-circular round notch recesses.
Fig. 14:Tuşpa-Van Kalesi Sitadeli, Argişti Mezarı, ana salon duvarlarında, bezemeli tunç levhaların yerleştirildiği oyuklar.
Tushpa-Van Fortress Citadel, Argishti tomb, sockets on main hall walls for in-setting decorated bronze plaques.
![Page 10: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/10.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
216 217
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
The cremation tomb located on the
southeastern slopes of the Van Fortress
presents a different plan concept (Sevin
1980). Burial room there consists of a single
hall, niches carved alongside three walls,
and floors that are carved in to place urns
(Fig. 15). Access to this tomb was probably
from the lower town, and not from the cita-
del. That the tomb consists of a single hall,
is accessed from the lower town, as well as
its architectural characteristics distinguish
it from the royal tombs at Van Fortress.
Doğubayazıt rock-cut tomb is the only
rock-cut tomb with figurative reliefs on its
facade (Huff 1968; 1990). The facade of the
tomb is carved on the part of the outcrop fac-
ing the west (Fig. 9). There is a main hall of
the tomb following the entrance. Niches have
been carved on the northern and western
walls of the hall. There are two rooms in the
lower floor, which can be accessed through a
rectangular opening on the floor of the hall.
Reliefs flank the small sized tomb en-
trance on both sides. There is a figure to
the left of the entrance with both hands
tle-shaped pits are dug into the floor of the
tomb (Burney 1966; Çevik 2000:46). These
pits, as indicated by the state of in situ finds
in underground burial chambers, were used
as storage for bones or burial gifts; that is,
as “refuse pits” in which earlier burials were
collected together with their finds in order
to make space for new burials.
Interior walls of the burial rooms are
usually plain. In Van/İçkale and Neft kuyu
tombs, semi circular molded notches con-
sidered to represent wooden beams carry-
ing the upper structure are carved on ar-
eas where walls meet the ceiling (Tarhan
1994:25; Çevik 2000: 70). Same is also
observed in the Mazgirt/Kaleköy tomb
(Fig. 13). At Van – Argishti I tomb, there
are square hollows with concave sides and
a hole in the middle. These were prob-
ably made for setting in decorated bronze
plaques, representations of which are seen
on some Urartian wall paintings (Fig. 14).
Ceilings are usually flat, while in Van/
Kurucular and Neft Kuyu tombs they are
carved in the form of gabled vaults.
(güneyinde) yer alan tanrı kabartmasının başında çift boy-
nuzlu bir başlık bulunmaktadır. Kabartma, badem gözlü,
hafif kemerli burunlu, sakalsız, bileklere kadar inen bir el-
bise giymiş şekilde tasvir edilmiştir. Saçları omuza kadar
inmektedir ve saç uçları olasılıkla buklelidir.
Doğubayazıt kaya mezarının işlendiği kayalık yüzeyi,
güneybatı yönden izleyen dik kayalık alanda ortaya çıkardı-
ğımız, kaya işçiliği, mezarla ilgili veya çağdaş bir yapı gru-
bunun varlığını göstermektedir. Mezar odasının kuzeyinde
(sol) ana kayaya yaslanmış üç tane yan yana mekân kalıntı-
sının doğu duvarı (oyukları) ile aralarındaki bölme duvarı
çıkıntıları kayaya oyulmuştur.
Oda Mezarlar
Yer altına yapılmış oda mezarlar Urar-
tu coğrafyasında en yaygın görülen me-
zar biçimidir. Genel olarak üç ana grup
altında değerlendirilebilirler. Bunlar; yer altı taş örgü me-
zarlar, yer altı kaya mezarları ve her ikisinin birlikte uygu-
landığı örnekler.
Van Gölü Havzası’nda Karagündüz (Sevin - Kavaklı
1996), Dilkaya (Çilingiroğlu 1993), Ernis-Evditepe (Erzen
1963; Konyar 2004), Adilcevaz (Öğün 1978; Öğün 1978),
Yoncatepe (Konyar 2004), Van/Altıntepe (Sevin - Özfırat
2000; Sevin et al. 2000) gibi merkezlerde yapılan arkeolojik
bir levhanın yerleştirilmesi için yapılmıştır (Fig. 14). Tavan
genellikle düzdür, bunun yanında Van/Kurucular ve Neft
Kuyu mezarlarında tavan beşik tonoz biçiminde oyulmuştur.
Van Kalesi’nin güneydoğu eteklerinde yer alan Kremas-
yon Mezarı ise farklı bir plan anlayışı ile karşımıza çıkar
(Sevin 1980). Tek bir salondan oluşan mezar odasının üç
duvarı boyunca açılmış nişlerin tabanlarına urnelerin ko-
nulması için oyuklar açılmıştır (Fig. 15). Bu mezara ulaşım
olasılıkla sitadelden değil aşağı şehirden sağlanmaktaydı.
Mezarın tek bir salondan oluşması, aşağı kentten ulaşıma
olanak tanıması ve mimari özellikleriyle Van Kalesi’ndeki
kralî mezar örneklerinden ayrılır.
Doğubayazıt Kaya Mezarı cephesi fi-
güratif kabartmalı tek kaya mezarıdır
(Huff 1968; 1990). Mezar cephesi ka-
yalığın batıya bakan yönüne açılmıştır
(Fig. 9). Kaya mezarında girişten sonra
bir ana salon bulunur. Salonun kuzey ve batı duvarlarına
nişler açılmıştır. Salonun tabanına açılmış dikdörtgen bir
açıklıkla inilebilen alt katta iki oda yer alır.
Küçük boyutlu mezar girişinin her iki kenarında kabart-
malar yer alır. Girişin solunda iki elini açmış bir figür, gi-
rişin üstünde bir keçi kabartması, sağda ise bir tanrı(!) ka-
bartması betimlenmiştir. Kompozisyonun bir kurban töre-
ni sahnesini temsil ettiği anlaşılmaktadır. Girişin sağında
Fig. 15:Tuşpa-Van Kalesi
Kremasyon Mezarı içinde nişler.
Tushpa-Van Fortress Citadel, niches in cremation tomb.
Fig. 16:Van/Yoncatepe Nekropolü, M3 Mezarı (Konyar 2004).
Van-Yoncatepe Necropolis, Tomb M3 (Konyar 2004).
![Page 11: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/11.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
218 219
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
extended, a goat relief above the entrance,
and a god(!) relief to the right. The com-
position represents a sacrificial ceremony.
The god relief to the right (south) of the
entrance has a double-horned cap on his
head. The relief depicts almond-shaped
eyes, a bridged nose, no beard, and an an-
kle-length dress. The hair goes down to the
shoulders and the ends are probably curvy.
Rock cutting workmanship we found on
the steep rocky area that extends from the
rocky surface on which the Doğubayazıt
rock-cut tomb is carved indicates a build-
ing group associated or contemporary with
the tomb. The eastern walls (carvings) of
remains of three adjacent rooms leaning
against the bedrock, and the partition walls
in between them, are carved onto the rock
to the north (left) of the burial room.
Chamber Tombs
Underground chamber tombs are the
most common tomb type in the land of
Urartu. They can be classified under three
groups: underground stone-built tombs,
underground rock-cut tombs, and exam-
ples where both are seen together.
Many underground chamber tombs
have been unearthed in archaeological ex-
cavations in the Lake Van basin at centers
such as Karagündüz (Sevin - Kavaklı 1996),
Dilkaya (Çilingiroğlu 1993), Ernis-Evditepe
(Erzen 1963; Konyar 2004), Adilcevaz
(Öğün 1978; 1978), Yoncatepe (Konyar
2004), and Van/Altıntepe (Sevin - Özfırat
2000; Sevin, et al. 2000).
Underground stone-built tombs usually
consist of stone-built walls within pits dug
into the ground in proportion with the size
of the tomb (Fig. 16). Side walls are load-bear-
ing walls narrowing toward the ceiling. This
way, the narrow ceiling part could be covered
with parallel set flat stone slabs. Chambers
usually have long rectangular plans. The
length of the rooms reaches 6 m in some ex-
kazılarda birçok yer altı oda mezar ortaya
çıkarılmıştır.
Yer altı taş örgü mezarlar genellikle
toprağa açılan ve mezar ölçüleriyle oran-
tılı çukurun içine yapılan taş örgü du-
varlarla oluşturulmuşlardır (Fig. 16). Yan
duvarlar tavana doğru daralan, bindirme tekniğinde dü-
zenlenmiştir. Böylece daralan tavan kısmı birbirine para-
lel yerleştirilmiş yassı taş levhalarla örtülebilmiştir. Mezar
odaları çoğunlukla uzun-dikdörtgen planlıdır. Bazı örnek-
lerde odaların uzunluğu 6 m’yi bulur. Genişlikleri 1,5–2 m,
yükseklikleri ise 1,5- 2,5 m arasında değişmektedir.
Mezar odaları çoklu gömü için düzenlenmiştir. Bu ne-
denle sürekli giriş olanağı bulunan bir sistem geliştirilmiş-
tir. Yüzey ile bağlantıyı genellikle taş örgü veya doğrudan
toprağa açılmış kuyu biçimli bir dromos sağlar (Fig. 17).
Karagündüz örneklerinin tümünde mezar odasının kısa
duvarına açılmış, yassı sal taşı bir blokla örtülmüş bir kapı
açıklığından giriş sağlanmıştır (Fig. 18). Yoncatepe örnek-
lerde ise giriş, mezar odasının kısa duvarına yakın tavan
Fig. 17:Van/Yoncatepe Nekropolü, M3 Mezarı plan ve Kesitleri
(Konyar 2004).
Van-Yoncatepe Necropolis, Tomb M3 plan and sections
(Konyar 2004).
Yoncatepe Nekropolü, M3 mezarı.
Yoncatepe Necropolis, Tomb M3.
![Page 12: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/12.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
220 221
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
amples. Their widths vary between 1,5-2 m.,
and heights between 1,5-2,5 m.
Burial chambers are planned for mul-
tiple burials. For this reason, a system that
enables continuous access is devised. A
dromos that is stone built or a shaft dug
directly into the ground connects to the
surface (Fig. 17). In all examples at Ka-
ragündüz, access is through a doorway
opened on the short wall of the cham-
ber, and is covered with a flat flagstone
block (Fig. 18). In Yoncatepe examples the
entrance is through the top, through a
square or rectangular opening cut on the
part of the ceiling next to the short wall of
the tomb chamber which is covered with a
cover stone.
There are also examples without a dro-
mos. The tomb chamber was probably en-
tered by removing one of the flagstones
making up the top cover.
Besides underground stone-built tomb
chambers, rock-cut tomb chambers were
also common in Urartu. This type of tombs
are made in areas where easy to work stone
types are found.
kısmına açılmış ve kapak taşıyla örtülmüş
kare veya dikdörtgen bir açıklıktan; tepe-
den sağlanmaktadır.
Bununla birlikte dromossuz örnekler de
bulunur. Bu örneklerde, olasılıkla mezar
odasına üst örtüyü oluşturan sal taşların-
dan birinin kaldırılmasıyla girilebiliyordu.
Yer altı taş örgü mezarların yanın-
da yine yer altında, kayaya oyulmuş oda
mezar yapımı da Urartu’da yaygındır. Bu
tür mezarlar işlenmesi oldukça kolay olan
kaya türlerinin bulunduğu alanlarda ya-
pılmıştır.
Van Kalesi Nekropolü, Altıntepe Nekropolü olarak adlan-
dırılan alanda 1990’lı yılların sonunda yapılan arkeolojik ka-
zılarda birçok yer altı kaya mezarı ortaya çıkarılmıştır (Sevin
et al. 2000). Mezar odaları değişik mimari düzenlemeleriyle
dikkati çekerler (Fig. 19-20). Yüzeyden, kare veya dikdörtgen,
kuyu biçimli bir dromosla mezar odasının kapısına ulaşılır.
Fig. 18:Van/Karagündüz Nekropolü, M6 Mezarı plan ve kesitleri (Sevin - Kavaklı 1995: Fig.4; Sevin - Kavaklı 1996: 22).
Van-Karagündüz Necropolis, Tomb M6 plan and sections (Sevin - Kavaklı 1995: Fig.4; Sevin - Kavaklı 1996: 22).
Fig. 21:Van/Yoncatepe Nekropolü, M6 Mezarı plan ve kesitleri (Konyar 2004).
Van-Yoncatepe Necropolis, Tomb M6 plan and sections (Konyar 2004).
Yoncatepe Nekropolü, M8 mezarı (Konyar 2004).
Yoncatepe Necropolis, Tomb M8 (Konyar 2004).
![Page 13: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/13.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
222 223
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
Kapı, taş örgü mezarlarda olduğu gibi yassı
sal taşı levhalarla kapatılmıştır. Bazı mezar-
lar tek odalı, duvar dipleri sekili ve yan du-
varları nişli bir plana sahiptir. Bazı örnek-
lerde ise kapı açıklığından sonra ulaşılan
ana salon veya oda ile bağlantılı daha kü-
çük boyutlu gömü odalarından veya büyük
nişlerden oluşan bir mimari düzenlemeye
gidilmiştir. Odaların bazılarının duvarla-
rında niş açıklıklarına rastlanır.
Mezar odalarının bazılarında alterna-
tif gömü alanlarının oluşturulduğu gö-
rülmektedir (Fig. 18, 21). Karagündüz ve Yoncatepe mezar-
larında, mezar odasıyla bağlantılı ikinci veya üçüncü bir
gömü alanının varlığı saptanmıştır (Konyar 2004). Yonca-
tepe 6 mezarı çok odalı yer altı taş örgü mezarlara iyi bir
örnektir. Üstte yer alan 5.80 x 170 m boyutlarındaki mezar
odasının güneydoğu bölümüne ikinci bir mezar odası açıl-
mıştır. Altta yer alan bu ikinci mezar odasının üstünün sal
taşı levhalarla kapatıldığı anlaşılmaktadır. Bu mezar odası-
na ana mezar odasından 4 basmakla inilmektedir. Bu ala-
nın doğusuna da killi toprağa açılmış üçüncü bir mezar
odası açılmıştır.
Karagündüz Nekropolü’nde bazıları sadece elle ulaşı-
lan, ana mezar odalarından göreceli olarak daha küçük
olan bu alanlar, çoğunlukla küçük bir açıklıkla mezar oda-
larına bağlanmışlardır. Yoncatepe’de de bu amaçla kulla-
nılmış, fakat Karagündüz örneklerine göre oldukça büyük,
neredeyse ikinci bir mezar odası niteliğindeki alanlar, kil-
li sert toprağa açılmışlardır ve beşik tonozludurlar (Konyar
2004). Mezar odasına yeni gömüler yapıl-
dıkça eski gömülere ait kafatası ve bulun-
tuların da bu alanlara toplandığı saptan-
mıştır (Fig. 18, 21).
Yer altı oda mezarlarındaki bu çok
odalı plan anlayışı, Urartu kaya mezarla-
rının küçük ölçekli yansımaları olarak ka-
bul edilebilir. Bu, kaya mezarlarının mimari biçim ve kö-
ken anlayışına bazı açıklıklar getirebilir.
Karagündüz, Dilkaya, Yoncatepe gibi yer altı örme me-
zarları, içlerinden çıkan yivli çanak çömleklerden yola çıkı-
larak Erken Demir Çağı’na tarihlendirilmişlerdir. Ancak bu
nekropollerdeki mezarlarda ortaya çıkarılan buluntu grup-
ları bütün olarak değerlendirildiğinde, kronolojide bazı so-
runlar dikkati çekmektedir. Yivli malzemeyle birlikte bazı
mezarlarda kırmızı astarlı Urartu çanak çömleği, Urartu
süs iğneleri ve bölgede kronolojisi MÖ 8. yy’dan daha erke-
ne çekilemeyen fibulaların çıkması, tarihlendirme sorunu-
nu da beraberinde getirmiştir. Malzeme grubu ve buluntu
durumu bir bütün olarak değerlendirildiğinde; en azından
Karagündüz, Dilkaya ve Yoncatepe gibi nekropol alanları-
nın Orta Demir Çağı’na tarihlendirilmesi gerektiği tarafı-
mızdan öne sürülmüştür (Köroğlu-Konyar 2008).
flagstone slabs on the top. This chamber
is accessed by 4 steps going down from the
main burial chamber. A third burial cham-
ber was opened in the clayey soil in the east-
ern part of this area.
These areas, which are smaller compared
to the main burial chambers, and some of
which are accessible only by hand, are usu-
ally connected to the burial chambers by
small openings in Karagündüz Necropolis.
Areas at Yoncatepe that were used for the
same purpose, but are quite larger than the
Karagündüz examples, almost forming sec-
ond burial chambers, are opened into the
clayey soil/ground and have gabled vaults
(Konyar 2004). It has been established that
skulls and finds belonging to the older
burials were collected in these areas as new
burials were brought into the burial cham-
ber (Fig. 18, 21). This multi-roomed plan
concept in underground chamber tombs
can be accepted as small scale reflections
of Urartian rock-cut tombs. This can shed
light on architectural forms and origins of
rock-cut tombs.
Underground stone-built tombs at Ka-
ragündüz, Dilkaya, and Yoncatepe have
been dated to the Early Iron Age based on
grooved pottery coming from them. How-
ever, when find groups from these necropo-
lei are assessed as a whole, some problems
appear with the chronology. Red slipped
Urartian pottery, Urartian decorative pins,
and fibulae that could not be dated to be-
fore 8th century BC in the region that come
together with grooved pottery from some of
the tombs bring about some dating prob-
lems. We have suggested that necropolis
areas at least at Karagündüz, Dilkaya and
Yoncatepe necropolis areas should be dat-
ed to the Middle Iron Age according to an
assessment of the material groups and the
state of the finds together.
On the other hand, the earliest exam-
ples of the chamber tomb tradition can be
found at Ernis Necropolis. It is possible to
Many underground rock-cut tombs have
been unearthed in archaeological excava-
tions in the late 1990s in the area called Van
Fortress Necropolis and Altıntepe Necropo-
lis (Sevin, et al. 2000). Burial chambers at-
tract attention with their different archi-
tectural layout (Fig. 19-20). The doorway of
the burial chamber is accessed through a
square or rectangular shaft shaped dromos
from the surface. The doorway is covered
with flat flagstones as in stone-built cham-
bers. Some tombs have a single-roomed plan
with benches along the walls and niches on
the side walls. Some examples, on the other
hand, have an architectural layout that fea-
tures a main hall or room accessed through
a doorway and connected to smaller bur-
ial rooms or large niches. There are niche
openings on the walls of some of the rooms.
Some of the burial chambers have al-
ternative burial areas (Fig. 18, 21). Kara-
gündüz and Yoncatepe tombs feature a sec-
ond or third burial area connected to the
tomb chamber (Konyar 2004). Yoncatepe
6 tomb is a good example of multi-roomed
underground stone-built chamber tombs. A
second burial chamber was opened in the
southeast part of the 5.80 x 1,70 m burial
chamber located above. This second burial
chamber located below was covered with
Fig. 19:Van/Altıntepe Nekropolü,
yer altı kaya mezarı (Sevin - Özfırat 2000: Fig.4).
Van/Altıntepe Necropolis, underground rock-cut
tomb (Sevin - Özfırat 2000: Fig.4).
Fig.20:Van/Altıntepe Nekropolü,
yer altı kaya mezarı, plan ve kesitleri (Sevin, et al. 2000:
çiz.3)
Van/Altıntepe Necropolis, underground rock-cut
tomb, plan and sections (Sevin, et al. 2000: çiz.3).
Fig. 22:Van/Dilkaya Nekropolü, taş sandık mezar(Çilingiroğlu 1991: Fig.03.1).
Van-Dilkaya Necropolis, stone cist tomb (Çilingiroğlu 1991: Fig.03.1).
![Page 14: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/14.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
224 225
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
Urneler
“Urneler” başlı başına bir mezar tipini ve gömü gelene-
ğini yansıtmakla birlikte diğer mezar tipleri ile bağlantı-
lı olarak da ele alınabilir (Fig. 23). Urne, aslında kremas-
yon/yakma işleminden sonra ölünün kalıntılarının (kül,
kemik) konulduğu tunç veya çoğunlukla pişmiş toprak-
tan yapılan kısa boyunlu, şişkin karınlı, düz dipli kapla-
rı tanımlamak için kullanılan bir terimdir (Derin 1994).
Urneler kaya mezarları veya oda mezar-
larının duvarlarına açılan nişlere, do-
ğal kaya oyuklarına, toprak ya da kayaya
açılmış oyuk ve kanallara konulmuşlar-
dır (Barnett 1963; Işık 1987; Çilingiroğ-
lu 1993; Sevin - Özfırat 2000: 219). Kapların ağzı genellik-
le küresel biçimli bir çanağın ters konulması ile örtülmüş-
tür. Bazı örneklerde kabın etrafı küçük taşlarla desteklen-
miştir. Tek başına olanlar yanında birden fazla urnenin
yan yana yerleştirilmesiyle oluşturulmuş gruplar da vardır.
Van kayalığında yer alan kremasyon mezarındaki oyuk sa-
yıları dikkate alındığında çok sayıda urne gömünün aynı
alanda toplanabildiği görülür.
Urnelerin omuz kısımlarında genellikle üç delik yer
alır. Bunun yanında tek, ikili ve beş delikli örnekler vardır.
Bununla birlikte oda mezar geleneğinin erken örnek-
leri Ernis Nekropolü’nde aranabilir. Bu nekropolde kur-
gan mezar tipi ile oda mezar tiplerini aynı alanda izlemek
mümkündür. Çevresi bir taş sırası ile kuşatılmış birden faz-
la taş sandık türü mezar biçiminin izlendiği örnekler ya-
nında, büyük boyutlu, dromoslu mezar tipleri görülmek-
tedir. Bölgede 1960’lı yıllarda yapılan kazılar hakkında ye-
terince bilgimizin olmaması, çıkan çanak çömlek buluntu-
larını sağlıklı bir biçimde değerlendirmemizi de zorlaştır-
maktadır (Konyar 2004; 2005).
Taş Sandık Mezarlar
Doğu Anadolu bölgesinde en azından İlk Tunç
Çağı’ndan itibaren kullanılmaya başlayan ve Urartular’da
da görülen diğer bir mezar tipini taş sandık mezarlar oluş-
turur. Yoncatepe (Konyar 2004) ve Dilkaya (Çilingiroğlu
1991a; 1991b; 1993: 478) kazılarında ve Karagündüz nekro-
pollerinde bu türden mezarlara rastlanmıştır. Dikine yer-
leştirilmiş yassı taş bloklarıyla, çoğunlukla kare ve dikdört-
gen planda sandık şeklinde bir tür mezar oluşturulmuştur.
Üst örtü ise büyüklüğüne göre bir veya iki yassı taşın diki-
ne yerleştirilmiş sal taşlarının üzerine oturtulmasıyla yapıl-
mıştır. Yoncatepe’de tek kişinin gömülmüş olduğu mezara
karşın, Dilkaya’da yedi gömünün yapılmış olduğu taş san-
dık tipinde büyük boyutlu bir örnek mevcuttur (Fig. 22).
Karagündüz Nekropolü’nde de boyutları ve gömü sayısı ile
oda mezar anlayışına yakın ama mimari kuruluşu ile taş
sandık tipini yansıtan M2 mezarında çoklu gömü saptan-
mıştır (Sevin - Kavaklı 1995: 335).
Basit Toprak Mezarlar
Cesedin doğrudan toprağa açılmış çukura yerleştiril-
diği mezarlar basit toprak mezarlar olarak tanımlanır.
Gömü genellikle hoker biçiminde yapılmıştır (Çilingiroğ-
lu 1993; Sevin - Özfırat 2000: 220; Konyar 2004). Tek bi-
reyin gömüldüğü örneklerin yanında, aynı alanda birden
fazla kişinin gömülmüş olduğu basit toprak mezarlar da
bulunmuştur. Bu durum oda mezarlardaki çoklu gömü
anlayışının basit toprak mezarlarda da uygulanmış olabi-
leceğini gösterir. Basit toprak gömülerde de mezar arma-
ğanı ve ölü yemeğinin konulduğu gözlenmiştir. Oda me-
zarlardakilerle karşılaştırıldığında ölü armağanı olarak
bırakılan eşyanın niteliğinde belirgin bir farklılık göze
çarpmaz.
observe kurgan type burials and chamber
tombs in the same area in this necropolis.
Next to the examples where there are mul-
tiple types of stone cist tombs surrounded
by a line of stones, large sized tombs with
dromos can also be observed. Insufficient
information about the excavations carried
out in the area in 1960s makes it difficult
to assess pottery finds (Konyar 2004; 2005).
Stone Cist Graves
Another tomb type that began to be
used at least from the early Bronze Age
on in Eastern Anatolia and seen also with
Urartians is the stone cist grave. This type
of graves have been found at Yoncatepe
(Konyar 2004) and Dilkaya (Çilingiroğlu
1991a; 1991b; 1993:478) excavations and at
Karagündüz necropolis. Flat stone blocks
vertically set usually in square or rectangu-
lar plans form cist type tombs. Top cover is
made by setting one or two flat stone slabs on
top of the vertical stone blocks. As opposed
to a tomb with a single burial at Yoncatepe,
there is a large sized example of stone cist
tomb with seven burials at Dilkaya (Fig. 22).
In grave M2 at Karagündüz Necropolis,
which is similar to the burial chamber con-
cept in terms of size and number of burials,
but which reflects stone cist type with its ar-
chitectural layout also has multiple burials
(Sevin - Kavaklı 1995:335).
Simple Inhumations
Graves where the body is placed in pits
dug into the ground are defined as simple
inhumations. Burials are usually in hocker
position (Çilingiroğlu 1993; Sevin - Özfırat
2000: 220; Konyar 2004). Examples with sin-
gle individuals, as well as simple inhumations
with multiple individuals have been found.
This situation indicates that multiple burials
concept in chamber tombs might have been
practiced in simple inhumations. It has been
observed that burials gifts and food were
also placed in simple inhumations. There
is no significant difference in the quality of
goods left as burial gifts in simple inhuma-
tions when compared with chamber tombs.
Urns
While “urns” reflect a grave type and
burial tradition by themselves, they can also
be discussed in association with other burial
types (Fig. 23). Urn is actually a term to de-
fine baked clay vessels with a short neck, a
swollen body, and a flat base, in which the
remains of the dead after cremation (ashes,
bones) are placed (Derin 1994). Urns have
been placed in niches opened in rock-cut
tombs or the walls of chamber tombs, or in
recesses or channels carved on natural bed-
rock, in the ground or on rock surfaces (Bar-
nett 1963; Işık 1987; Çilingiroğlu 1993; Sevin
- Özfırat 2000:219). The mouths of the ves-
sels are usually covered by an upside-down
globular bowl. The vessels are supported by
small stones around them in some examples.
There are single examples, as well as groups
formed by placing several urns side by side.
The number of recesses in the cremation
burial at Van outcrops suggests that multiple
urn burials could be clustered together.
There are usually three holes on the
shoulder part of the urns. There are ex-
amples with one, two, or five holes as well.
These holes were intentionally opened, and
are argued to serve the purpose of setting
the spirit of the dead free.
Many urn burials have been uncovered
in situ at Urartian necropolei in Iğdır/Me-
lekli, Adilcevaz, Patnos/Dedeli, Liç, Van/
Altıntepe, Habibuşağı and Dilkaya.
Burial Traditions
Urartian tomb types and grave architec-
ture are also a reflection of burial traditions.
The main character of the burial styles in
Urartu is multiple burials. There are multiple
Fig. 23:Van/Altıntepe Nekropolü, urne gömü (Sevin - Özfırat 2000: Fig.5).
Van-Altıntepe Necropolis, urn burial (Sevin - Özfırat 2000: Fig.5).
![Page 15: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/15.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
226 227
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
ğunlukla kişisel süs eşyalarıyla veya armağanlarıyla birlik-
te gömülmüştür. Mezar odaları içinde bazıları in situ ola-
rak saptanan gömülerden de anlaşılacağı üzere demir-
den bilezik veya halhal, demir veya tunç elbise/süs iğne-
leri, demir ve tunçtan yüzükler, çeşitli taşlardan boncuk
kolyeler ile hemen hepsi demirden yapılmış hançer ve bı-
çaklar gömüyle birlikte mezar odasına konulmuştur (Kon-
yar 2004).
Bazı metal buluntular, üzerindeki kumaş izleri ve elbi-
se aksamı olarak kullanılan tunç ve demir iğneler ile düğ-
meler, ölünün mezar odasına giyinik biçimde konulduğu-
nu göstermektedir.
Yoncatepe mezarlarında, insan gömüleriyle birlikte kö-
pek gömüleri de saptanmıştır. Ancak bunlardan sadece M5
mezarındaki örnek in situ durumda saptanmıştır (Konyar
2004). Diğer birçok mezarda da onlarca köpek kafatası ve
kemiği bulunmuştur. Aynı alanlarda yığın halinde büyük-
baş ve küçükbaş hayvan kemikleri izlenmiştir. Mezar odala-
rındaki bu sıra dışı gömü anlayışını açıklayabilecek arkeo-
lojik kanıt yoktur.
Kaya mezarlarında uygulanan gömü anlayışları hak-
kında ise bilgilerimiz çok sınırlıdır. Zira Varto/Kayalı-
dere (Burney 1966) kaya mezarında, kısmen defineci-
ler tarafından bozulmuş bir alan dışında, tespit edilebil-
miş orijinal bir gömü veya buluntu durumu yoktur. Daha
önce de değindiğimiz gibi kaya mezarlarına kuşkusuz
soylular veya saray erkânından kişiler gömülüyordu. Do-
layısıyla uygulanan törenlerin niteliği de buna göre şe-
killeniyordu.
Bilinçli açılmış bu deliklerin ölü ruhunun serbest kalması
için yapıldığı öne sürülür.
Iğdır/Melekli, Adilcevaz, Patnos/Dedeli, Liç, Van/Al-
tıntepe, Habibuşağı ve Dilkaya gibi Urartu nekropollerin-
de çok sayıda Urne gömü in situ olarak ortaya çıkarılmıştır.
Gömü Âdetleri
Urartu mezar tipleri ve mezar mimarisi aslında gömü ge-
leneğinin de bir yansımasıdır. Urartu’da gömü biçiminin
ana karakteri çoklu gömüdür. Mezar odalarına birden fazla
gömü yapılmıştır. Gömü sayısı mezar odasının boyutları ve
kullanım süresine bağlı olarak değişebilmektedir. Örneğin
Karagündüz 8 mezarında gömü sayısı 106’yı bulmuştur (Se-
vim et al. 2002: 38). Mezar odalarına cesetler hoker pozisyo-
nunda bırakılmıştır (Sevin - Kavaklı 1995: 339; 1996).
Boyutları göz önüne alındığında bir mezar odasına bu
kadar fazla gömünün yapılması teknik olarak mümkün
değildir. Mezar odasına yeni gelen gömülere yer açabil-
mek amacıyla eski gömülerin mezar armağanlarıyla bir-
likte mezar dibine doğru yığıldığı, buluntu durumların-
dan anlaşılmaktadır (Sevin - Kavaklı 1995; 1996). Buna
karşın bazı özel uygulamalar da tespit edilmiştir. Yoncate-
pe 3 mezarında kafatasların aynı alanda toplandığı, bazı-
larının ise çanaklar içine konulduğu görülmüştür (Kon-
yar 2004). Yine Karagündüz K 10 mezarında yaklaşık on
tane kafatası, mezar odasının dip kısmına açılan bir oyu-
ğa yerleştirilmiştir.
Mezarlarda normal gömülerin yanında kremasyon
gömülerinin de yapılmış olduğu saptanmıştır. Özellik-
le Yoncatepe 3 (Konyar 2004), Karagündüz 5 ve 8 mezar-
larında (Sevin - Kavaklı 1995; 1996) kremasyon işlemi-
nin gerçekleştiğini kanıtlayan yanmış insan kemikleriy-
le küller bulunmuştur. Bu mezarlarda urne bulunmayı-
şı, ölünün yakıldıktan sonra, olasılıkla kemiklerinin bel-
ki bir kumaş parçasına sarılarak mezar odasına konuldu-
ğunu akla getirmektedir. Halkın kullandığı mezar oda-
larında kremasyon gömü ve normal gömülerin bir ara-
da bulunması belki de farklı gelenek ya da kültürel kö-
kenden gelen bireylerin aynı mezar odalarına gömül-
müş olabileceğini göstermektedir. Bunun yanında kişi-
nin sosyal statüsü, cinsiyeti veya ölüm şekli de gömü biçi-
mini belirlemiş olabilir. Ancak bu ayrımı belirleyecek ar-
keolojik bulgu yoktur.
Mezar odaları içinde bulunan çanak çömlekler ölü yi-
yecek ve içeceğinin konulduğu kaplardır. Ölen kişiler, ço-
burials in burial chambers. Burial number
varies by the size of the burial chambers and
duration of use. For example, number of
burials at Karagündüz no. 8 is 106 (Sevim
et al. 2002:38). Bodies have been placed in
hocker position in the burial chambers (Se-
vin - Kavaklı 1995:339; 1996).
It is not technically possible to bury so
many individuals in a burial chamber of
that size. The state of the finds indicates that
older burials were piled towards the edge of
the tomb together with their gifts in order to
make space for new burials (Sevin - Kavaklı
1995; 1996). On the other hand, some special
treatments have also been identified. At Yon-
catepe tomb 3, skulls were piled in the same
area, while some were placed in bowls (Kon-
yar 2004). At Karagündüz tomb K 10, around
10 skulls were placed in a recess opened at
the far end of the burial chamber.
There were cremation burials as well
as simple inhumations in the graves. In
particular, in graves Yoncatepe 3 (Konyar
2004) and Karagündüz graves 5 and 8 (Se-
vin - Kavaklı 1995; 1996) human bones and
ashes were found, proving that cremations
were practiced. The absence of urns in these
graves suggests that the dead were placed
in the burial chamber after cremation, per-
haps wrapped in fabric. The presence of
cremations and regular burials together
in burial chambers may be indicating the
burial of individuals coming from different
traditions or cultural backgrounds in the
same burial chambers. The social status,
sex, or conditions of death may have deter-
mined the type of burial as well. However,
there is no archaeological evidence to des-
ignate such distinctions.
Pottery found in burial chambers are ves-
sels in which food and drinks for the dead
were placed. The dead were usually buried
together with their personal adornment
items and gifts. As deduced from finds in
burial chambers, some of them in situ, iron
bracelets or anklets, iron or bronze cloth-
ing/decorative pins, iron and bronze rings,
necklaces made of various stone beads, and
daggers and knives, almost all of which are
made from iron, have been placed in the
burial chambers together with the burial
(Konyar 2004).
Some metal finds with fabric impres-
sions on them and bronze and iron pins
used as dress fixtures indicate that the dead
were dressed when they were placed in the
burial chamber.
Dog burials, as well as human burials
were found in Yoncatepe graves. However,
only the example in grave M5 among these
were found in situ (Belli - Konyar 2001). In
many other graves tens of dog skulls and
bones were found. Cattle and sheep and
goat bones in piles were also found in the
same places. There is no archaeological evi-
dence to explain this extraordinary burial
concept in burial chambers.
Our knowledge about the burial con-
cepts practiced in rock-cut tombs is very
limited. This is because there are no origi-
nal burials or finds with the exception of
the rock-cut tomb at Varto Kayalıdere (Bur-
ney 1966), which has been partly disturbed
by looters. Probable burial methods that
can be interpreted in the scope of archi-
tectural layouts of rock-cut tombs within
this framework, have been discussed above.
As mentioned above, aristocrats or palace
residents were no doubt buried in rock-cut
tombs. Hence the nature of the ceremony
conducted was shaped accordingly.
![Page 16: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/16.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
228 229
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
Ölü Armağanları: Van Gölü Havzası’nda Urartu Dönemi Yer Altı Oda Mezarları veya Halk mezarları olarak da adlandırılan mezar odalarında, arkeolojik kazılar sonucu bulunmuş çanak çömlek, demir ve tunçtan yapılmış takı ve silahlar ve boncuk kolyeler. Tablo bu tür mezarlarda ölü armağanı olarak sunulan eşyaların en sık rastlanılanlarından oluşturulmuştur.Bazı mezar odalarında tunç bilezikler, tunç urneler, kazanlar, altın başlı bilezik ve iğneler, altın düğmeler ve fibulalar da bulunmuştur. Bu tür mezar odalarında çoklu gömü yapılmıştır. Bu yönleriyle aile mezarları olarak da nitelendirilirler. Mezar buluntular aynı zamanda gömülen kişilerin sosyal statülerinin de bir göstergesi olmuştur. Van Müzesi.
Burial gifts: pottery; jewelry, weapons and beads from the Urartian Period chamber tombs or the common tombs in the Van Lake basin. The table includes the most common burial gifts. Some burial chambers yielded bronze bracelets, urns, cauldrons, and gold bracelets, pins, buttons and fibulae. These hold multiple burials for which they are also named as family tombs. Burial gifts are also indicators of social status of the deceased. Van Museum.
Mezarlarda Urartu kırmızı astarlı çanak çömlekler
yanında,Yerel geleneğin ürünü olduğu anlaşılan yivli, kazı bezekli kaplar da
bulunmuştur. Ölünün yanı başına bırakılan bu çanak
çömleklerde ölü yemeği ve içeceği bulunmaktaydı.
Van Müzesi.
Grooved vessels of probably local origin with
incised decorations were found in the tombs along with the red slip Urartian wares. These were placed beside the deceased with
meal and drinks.Van Museum.
Mezarlarda sıklıkla rastlanan demir ve tunçtan yapılmış iğneler. Bu iğnelerin tunçtan olanlarının elbise iğnesi olarak, dekoratif amaçlı kullanıldığı anlaşılmaktadır. Van Müzesi.
Iron and bronze pins are frequently encountered in tombs. The bronze ones were apparently used as decorative elements on garments. Van Museum.
Bronz fibulalar (çengelli iğneler)Van Müzesi.
Bronze fibuale (safety pins)Van Museum.
Bronz saplı demir kılıç.İstanbul Arkeoloji Müzesi.Iron sword with bronze handle. İstanbul Archaeological Museum.
Kornalin, akik, frit ve cam boncuklardan oluşan kolyeler mezar odalarında sıklıkla rastlanan buluntulardır.Van Müzesi.
Necklaces made of cornalin, agade, frit and glass beads are occasionally found in burial chambers. Van Museum.
Demirden yapılmış bilezikler ve pazıbentler mezar odalarında en sık rastlanan buluntu grupları arasındadır. Van Müzesi.
Iron bracelets and armbands are among the most common finds from the tombs. Van Museum.
Demirden yapılmış kılıç, hançer, bıçak ve topuz gibi silahlar olasılıkla ölünün yaşarken kullandığı silahlar arasındadır. Van Müzesi.
Iron swords, daggers, knives and maces are among the weapons probably used by the deceased in his life. Van Museum.
![Page 17: Tomb Types and Burial Traditions in Urartu](https://reader031.vdocuments.net/reader031/viewer/2022012321/568c469b1a28ab19138b7669/html5/thumbnails/17.jpg)
Urartu: Doğu’da Değişim
URARTUDA MEZAR TİPLERİ VE GÖMÜ ADETLERİ
230 231
TOMB TYPES AND BURIAL TRADITIONS IN URARTU
Urartu: Transformation in the East
KAYNAKLAR | REFERENCES
Barnett, R. D. 1963 “The Urartian Cemetary at Igdyr”, Anatolian Studies 13: 153-198.
Başgelen, N. 1987 “Atabindi I Kaya Mezarı Üzerine Gözlemler”, Arkeoloji ve Sanat 36-37: 8-11.
Burney, C. A. 1966 “A First Season of Excavations on the Urartian Citadel of Kayalıdere”, Anatolian Studies 16:
55-111.
Charlesworth, M. F. 1980 “Three Urartian Tombs at Palu in Turkey”, Archäologische Mitteilungen aus Iran 13: 91-
97.
Çavuşoğlu, R. 2003 “Rock-Cut Tombs and an Open-Air Shrine at Madavank, Eastern Turkey”, Ancient Near Eastern
Studies 40: 135-159.
2006 “Zernaki Tepe Urartu Kaya Mezarları”, T. Takaoğlu (ed), Anadolu Arkeolojisine Katkılar. 65. Yaşında Abdullah
Yaylalı’ya Sunulan Yazılar, İstanbul: Hitit Color: 89-97.
Çevik, N. 2000 Urartu Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Çilingiroğlu, A. 1980 “Diauehi’de bir Urartu kalesi. Umudum Tepe (Kalortepe). An Urartian Fortress in Diauehi.
Umudum Tepe (Kalor Tepe)”, Anadolu Araştırmaları 8: 191-204.
1991a “The Early Iron Age at Dilkaya”, A. Çilingiroğlu, D. H. French (ed), Anatolian Iron Ages. The Proceedings of
the Second Anatolian Iron Ages Colloquium held at İzmir, 4-8 May 1987, Oxford: Oxbow Books: 29-38.
1991b “Van Dilkaya Höyüğü Kazıları, 1989”, Kazı Sonuçları Toplantısı 12/1: 271-276.
1993 “Van-Dilkaya Höyüğü Kazıları Kapanış”, Kazı Sonuçları Toplantısı 14/1: 469-491.
Derin, Z. 1994 “The Urartian Cremation Jars in Van and Elazig Museums”, A.Çilingiroğlu, D.H.French (ed), Anatolian
Iron Ages 3. The Proceedings of the Third Anatolian Iron Ages Colloquium held at Van, 6-12 August 1990:
British Institute of Archaeology at Ankara: 49-62.
Erzen, A. 1963 “Ünseli (Ernis) Mezarlığı”, Belleten XXVII/107: 542.
Huff, D. 1968 “Das Felsgrab von Eski Doğubayazit”, Istanbuller Mitteilungen 18: 58-86.
1990 “Das grab von Doğubeyazıt. Seine stellung unter den urartäischen und iranischen felsgräbern”, X. Türk Tarih
Kongresi, Ankara 22-26 Eylül 1986, Kongreye Sunulan Bildiriler I, Ankara: Türk Tarih Kurumu: 87-95.
Işık, C. 1987 “Habibuşağı Nekropolü - Die Nekropole von Habibuşağı”, Belleten 51: 549-580.
Kılıç, S. 2008 “Van Gölü’nün güneybatısındaki Tatvan Kalesi’nin yok ediliş öyküsü ve Uaiais Kalesi’nin yeni sorunu”,
T. Tarhan, A. Tibet, E. Konyar (ed), Muhibbe Darga Armağanı, İstanbul: Sadberk Hanım Müzesi: 291-300.
Kleiss, W. 1968 “Urartäische Plàtze in Iranisch-Azerbaidjnn”, Istanbuler Mitteilungen 18: 1-44.
1974 “Planaufnahmen urartäischer Burgen und Neufunde urartäischer Anlange in Iranisch-Azerbidjan im Jahre
1973”, Archäologische Mitteilungen aus Iran 7: 79-106.
Kleiss, W., Kroll, S. 1977 “Urartäische Plätze in Iran, A. Architektur. Stand der Forschung Herbst 1976”,
Archäologische Mitteilungen aus Iran 10: 53-83.
Konyar, E. 2004 “Doğu Anadolu Erken Demir Çağı Kültürü: Arkeolojik Kazı ve Yüzey Araştırmaları Bulgularının
Değerlendirilmesi”, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul İstanbul Üniversitesi.
2005 “Urartuda Mezar Tipleri ve Gömü Adetleri”, TURİNG, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni 89: 36-40
Köroğlu, K. 2005 “Doğu Anadolu Kaya Mezar Gelenekleri”, Arkeo Atlas 4: 120-121.
2007 “New Observations on the Origin of the Single-Roomed Rock-Cut Tombs of Eastern Anatolia”, M. Alparslan,
M. Doğan-Alparslan, H. Peker (ed), Belkıs Dinçol ve Ali Dinçol’a Armağan. VITA. Festschrift in Honor of Belkıs
Dinçol and Ali Dinçol, İstanbul: Ege Yayınları: 445-456.
2008 “Urartu Kaya Mezar Geleneği ve Doğu Anadolu’daki Tek Odalı Kaya Mezarlarının Kökeni”, Arkeoloji ve Sanat
127: 21-38.
Köroğlu, K., Konyar, E. 2008 “Comments on the Early/Middle Iron Age Chronology of Lake Van Basin”, Ancient
Near Eastern Studies 45, A Re-Assessment of Iron Ages Chronology in Anatolia and Neighbouring Regions.
Proceedings of a Symposium held at Ege University, Izmir, Turkey, 25-27 May 2005: 123-46.
Öğün, B. 1978 “Die urartäischen Gräber in der Gegend von Adilcevaz und Patnos”, E. Akurgal (ed), Proceedings of
the Tenth International Congress of Classical Archaeology, Ankara: Türk Tarih Kurumu: 61-67.
Özfırat, A. 2002 “Van Gölü’nün Batı Kıyısında İki Urartu Merkezi”, Arkeoloji ve Sanat 108: 21-26.
Sevim, A., Pehlivan, C., Açıkkol, A., Yılmaz, H., Güleç, E. 2002 “Karagündüz Erken Demir Çağı İskeletleri”,
Arkeometri Sonuçları Toplantısı 17: 37-48.
Sevin, V. 1980 “Van Kalesi’nden Bir Kaya Mezarı ve Urartular’da Ölü Yakma Geleneği/A Rock Cut Columbarium
from Van Kale and the Urartian Cremation Rite”, Anadolu Araştırmaları 8: 151-166.
1986 “Van Bölgesi Yüzey Araştırması, 1984”, Araştırma Sonuçları Toplantısı 3: 287-295.
1987 “Urartu Oda-Mezar Mimarisinin Kökeni Üzerine Bazı Gözlemler”, A. Çilingiroğlu (ed), Anadolu Demir
Çağları. Anatolian Iron Ages. 24-27 Nisan 1984 tarihleri arasında İzmir’de yapılan I. Anadolu Demir Çağları
Sempozyumuna sunulan bildiriler. Papers presented to the I. Anatolian Iron Ages Symposium, Izmir during
24th - 27th April 1984, Izmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi: 35-55.
1994 “Three Urartian Rock-Cut Tombs from Palu”, Tel Aviv 21/1: 58-67.
Sevin, V., Kavaklı, E. 1995 “Van-Karagündüz Erken Demir Çağı Nekropolü Kurtarma Kazıları 1992-1993”, Kazı
Sonuçları Toplantısı 16/1: 331-350.
1996 Van/Karagündüz: Bir Erken Demir Çağ Nekropolü - An Early Iron Age Cemetery, Istanbul: Arkeoloji ve Sanat
Yayınları.
Sevin, V., Özfırat, A. 2000 “Van/Altıntepe Kazıları”, O. Belli (ed), Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi, Ankara:
İstanbul Üniversitesi: 217-222.
Sevin, V., Özfırat, A., Kavaklı, E. 2000 “1997-1998 Yılı Van/Altıntepe Urartu Nekropolü Kazıları”, Kazı Sonuçları
Toplantısı 21/1: 421-434.
Tarhan, M. T. 1984 “Van Kalesi’nin ve Eski Van Şehri’nin Tarihi-Milli Park Projesi Üzerine Ön Çalışmalar”, Araştırma
Sonuçları Toplantısı 2: 179-203.
1985 “Van Kalesi’nin ve Eski Van Şehri’nin Tarihi-Milli Park Projesi Üzerinde Ön Çalışmalar (I): Anıt Yapılar”,
Araştırma Sonuçları Toplantısı 3: 297-355.
1994 “Recent Research at the Urartian Capital Tushpa”, Tel Aviv 21: 22-57.