europejskie spo‚ecze„stwo obywatelskie? .1. spo‚ecze„stwo obywatelskie jest...

Download Europejskie spo‚ecze„stwo obywatelskie? .1. spo‚ecze„stwo obywatelskie jest grupow… organizacj…

Post on 27-Feb-2019

220 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

M.Olejniczak, Europejskie spoeczestwo obywatelskie?

Magdalena Olejniczak*

Europejskie spoeczestwo obywatelskie?

Wstp Zagadnienia partycypacji spoecznej, idei obywatelstwa europej-

skiego oraz deficytu demokracji nabray szczeglnego znaczenia w kontekcie procesu konstytucjonalizacji Unii Europejskiej. W licz-nych debatach na ten temat przywoywany by koncept spoeczestwa obywatelskiego, zarwno w celu uzmysowienia problemw zwiza-nych z zaangaowaniem spoecznym, jak i wskazania na zbyt znacz-c rol organizacji pozarzdowych w procesie decyzyjnym. Celem ni-niejszego opracowania jest przyblienie wspczesnych metod stosowa-nych w badaniach spoeczestw obywatelskich (lub globalnego spoe-czestwa obywatelskiego)1 oraz przedstawienie jednej z perspektyw widzenia europejskiego spoeczestwa obywatelskiego.

Aby udzieli odpowiedzi na pytanie, jakie s moliwoci powstania takiego spoeczestwa, przedstawiona zostanie najpierw definicja spo-eczestwa obywatelskiego, znanego na poziomie krajowym. Nastp-nie, zgodnie ze wspczesn metodologi uywan do oceny rozwoju spoeczestw obywatelskich w praktyce, przeanalizowane zostanie rodowisko tworzone w ramach Wsplnoty Europejskiej (szczeglnie przez Komisj Europejsk, zwykle postrzegan jako instytucj naj-bardziej znaczc w tej dziedzinie ze wzgldu na kompetencj inicja-tywy legislacyjnej) oraz ewentualne moliwoci powstania spjnego podmiotu spoecznego ze zrnicowanych spoeczestw krajowych. Wreszcie, przedstawione zostan podstawowe rnice pomidzy kra-jowymi spoeczestwami obywatelskimi a potencjalnym spoecze-

* Mgr Magdalena Olejniczak absolwentka Centrum Europejskiego Uniwersytetu

Warszawskiego oraz European Institute of Public Administration i Uniwersytetu w Maastricht.

1 Por.: J.Keane, Global Civil Society?, Cambridge 2003.

45

Studia Europejskie, 3/2005

stwem obywatelskim na poziomie europejskim, wynikajce gwnie z rnic w sprawowaniu wadzy (governance) na obu poziomach.

1. Oglne uwagi dotyczce koncepcji spoeczestwa obywatelskiego

Pojcie spoeczestwa obywatelskiego definiowane jest w literatu-rze i praktyce tematu bardzo rnorodnie, moliwa jest jednak identy-fikacja podstawowych elementw, ktre mona uzna za wymagania minimalne:

1. spoeczestwo obywatelskie jest grupow organizacj spoecze-

stwa, 2. opiera si na zasadzie dobrowolnoci, 3. reprezentuje zbiorowe interesy i suy wsplnym celom, 4. jest usytuowane poza struktur wadzy publicznej oraz rynku,

jak rwnie poza struktur rodzinn czy klanow.

rdo: opracowanie wasne.

Do idei spoeczestwa obywatelskiego odwoywano si od poczt-kw socjologii przypisujc jej zwykle wartoci pozytywne, w opozycji do indywidualizmu. Podkrelano rol, jak ono moe spenia w sys-temie rwnowagi wadz (system of checks and balances), zwikszajc stopie odpowiedzialnoci wadzy publicznej z jednej strony oraz su-c jako forum dla rnych grup spoecznych i ideologii z drugiej. Obie te funkcje prowadziyby w kocu do wikszej stabilnoci systemu de-mokratycznego.2

Idea ta traktowana bya gwnie teoretycznie, skutkiem czego szczeglnie rozwina si sfera zasad i wartoci promowanych przez spoeczestwo obywatelskie. Jakkolwiek jednak powstanie takiego spoeczestwa bez uprzedniej internalizacji pewnych zasad, w cako-witym odczeniu od istniejcych struktur spoecznych nie jest moli-we, na caoksztat tego zjawiska skada si znacznie wicej czynni-kw, ktre wymagaj take analizy praktycznej.

2 Por.: A.Przeworski, Sustainable democracy, Cambridge 1995; A.de Tocqueville, Democracy in America and Two Essays on America, Penguin Books 2003; F.Tnnies, Gemeinschaft und Gesellschaft, Routledge 1995; Ani ksi, ani kupiec: obywatel. Idea spoeczestwa obywatelskiego w myli wspczesnej, red. J.Szacki, Krakw 1997.

46

M.Olejniczak, Europejskie spoeczestwo obywatelskie?

Zagadnienie uytecznoci spoeczestwa obywatelskiego stao si punktem zainteresowania wielu instytutw badawczych oraz organi-zacji, szczeglnie w kontekcie silnego ruchu spoecznego w Europie rodkowej skierowanego przeciwko reimom totalitarnym.3 Wedug wielu organizacji specjalizujcych si w praktycznych badaniach i dzia-aniach wspierajcych, spoeczestwa obywatelskie maj ogromn rol do odegrania take wspczenie, zarwno w zakresie rozwoju spoeczno-ekonomicznego oraz spoeczno-kulturalnego, jak rwnie w dziedzinie zarzdzania (governance). Dlatego te wdraane s liczne programy badawcze, majce na celu ocen stopnia rozwoju spoeczestw obywa-telskich w poszczeglnych krajach oraz transpozycj idei do praktyki. Wyniki tych bada s nie tylko cennym rdem informacji oraz do-wodem na istnienie spoeczestw obywatelskich, informuj take o oddziaywaniu tych struktur na sytuacj wewntrzn kraju.

Najwaniejszym programem badawczym opisanym pokrtce w tym artykule jest Indeks Spoeczestwa Obywatelskiego, prowadzony przez organizacj CIVICUS (World Alliance for Citizen Participation). Powsta on z inicjatywy rnorodnych organizacji spoeczestwa oby-watelskiego (dalej w tekcie: OSO), obecnie za jest wspierany take przez rzdy oraz instytuty naukowe. Drugi z programw, NGO Susta-inability Index, jest podobny w zakresie celw, jednake ma nieco inn struktur organizacyjn (jest prowadzony przez US Aid). Oba pro-gramy uywaj kompleksowych metodologii w celu oceny funkcjono-wania spoeczestwa obywatelskiego, a wskaniki stosowane w ich ramach mog take suy jako wyznaczniki wymaga minimalnych dla powstania takich struktur. Pomimo pewnych rnic w podejciu,4 odwouj si do tych samych zagadnie (inicjatywa CIVICUS przed-stawia je nieco dokadniej), a raporty wydawane w ich ramach co roku potwierdzaj istnienie spoeczestw obywatelskich (w wielu formach

3 Fragment ten odnosi si przede wszystkim do obszaru Europy rodkowej, nie za

Europy Wschodniej, zarwno ze wzgldu na sabsz tradycj spoeczestwa obywatel-skiego (lub jej cakowity brak), wynikajc po czci take z silniejszego systemu pa-triarchalnego utrzymujcego si w spoeczestwach tego obszaru (co wie si ze znacznie mniejsz skonnoci do krytycyzmu i sprzeciwu spoecznego jako ilustra-cja moe tutaj posuy przykad Japonii), jak rwnie ze wzgldu na rnice pomi-dzy reimami w Europie rodkowej i Wschodniej.

4 NGO Sustainability Programme uywa siedmiu wymiarw: 1) rodowiska praw-nego, 2) zdolnoci organizacyjnych, 3) opacalnoci finansowej, 4) rzecznictwa, 5) wiadczenia usug, 6) infrastruktury oraz 7) wizerunku publicznego. Indeks Spoe-czestwa Obywatelskiego ma nieco szerszy zakres i koncentruje si na czterech wy-miarach (patrz dalej w tekcie).

47

Studia Europejskie, 3/2005

i fazach rozwoju, w rnych lokalizacjach) i stanowi argument prze-mawiajcy za traktowaniem spoeczestw obywatelskich jako narz-dzia dobrego sprawowania wadzy (good governance).

Kolejne czci tego artykuu opieraj si na strukturze meto-dologicznej rozwinitej dla potrzeb CIVICUS.5 W zwizku z tym poni-ej przedstawione zostan jej gwne elementy.

Indeks Spoeczestwa Obywatelskiego Indeks Spoeczestwa Obywatelskiego analizuje cztery wymiary spoeczestwa obywatelskiego i przedstawia wyniki w formie dia-mentu:

Struktura Jaka jest wewntrzna charakterystyka spoecze-stwa obywatelskiego? Jak due, aktywne i reprezentatywne jest spoeczestwo obywatelskie w zakresie osobowym i organizacyj-nym?

rodowisko Jakie jest polityczne, spoeczno-ekonomiczne, kulturowe oraz prawne rodowisko, w ktrym funkcjonuje spoe-czestwo obywatelskie? Czy te czynniki s sprzyjajce dla spoe-czestwa obywatelskiego?

Wartoci Czy spoeczestwo obywatelskie promuje i prakty-kuje pozytywne wartoci spoeczne?

Oddziaywanie Jakie jest oddziaywanie spoeczestwa oby-watelskiego? Czy jest ono efektywne w rozwizywaniu problemw spoecznych, gospodarczych oraz politycznych? Czy suy dobru wsplnemu?

rdo: CIVICUS, http://www.civicus.org6 W celu sformuowania odpowiedzi na pytanie o istnienie europej-

skiego spoeczestwa obywatelskiego przeanalizowane zostan dwa rodkowe wymiary rodowisko tworzone w ramach Wsplnoty7 i proponowane w Traktacie ustanawiajcym Konstytucj dla Europy

5 Autorem tej metodologii jest dr Helmut Anheier, Centre for Civil Society, London School of Economics.

6 Te cztery wymiary opisywane s za pomoc odpowiednio dobranych wskanikw. Pen ich list znale mona pod adresem: http://www.civicus.org/new/default.asp

7 Jakkolwiek definicja rodowiska w ramach metodologii uywanej przez CIVICUS jest szersza, w tym artykule przeanalizowane zostanie tylko rodowisko prawne (w zakresie wczenia w proces decyzyjny), tym bardziej e pozostae obszary, jak na przykad regulacje finansowe i podatkowe, znajduj si wci w kompetencji pastw czonkowskich.

48

http://www.civicus.org/http://www.civicus.org/new/default.asp

M.Olejniczak, Europejskie spoeczestwo obywatelskie?

oraz zestaw wartoci, ktre mog by postrzegane jako wsplne dla spoeczestw wszystkich pastw czonkowskich.

2. rodowisko prawne Wsplnoty Europejskiej Rola spoeczestw obywatelskich, partycypacji spoecznej oraz po-

parcia dla polityk zyskaa na znaczeniu dopiero w poowie lat 70., kiedy zakres kompetencji Wsplnoty poszerzy si o obszary, ktre nie zo-stay przewidziane w traktatach zaoycielskich (np. polityka regio-nalna, polityka ochrony rodowiska). Zostaa ona wzmocniona poprzez Jednolity Akt Europejski z 1986 r. oraz Traktat z Maastricht z 1992 r. Wiele organizacji utworzonych w tym okresie byo odpowiedzi na poszerzajcy si zakres kompetencji europejskich. Byy to organizacje o zrnicowanym charakterze (od izb gospodarczych oraz zrzesze biznesowych po rnorodne stowarzyszenia spoeczne), zwykle dziaa-jce jedynie na poziomie europej

View more >