Nigdziebądź dla wymagających, czyli Gaiman w 1Amerykańscy bogowie i poddał ją korekcie, wydając…

Download Nigdziebądź dla wymagających, czyli Gaiman w 1Amerykańscy bogowie i poddał ją korekcie, wydając…

Post on 28-Feb-2019

212 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

1

Creatio Fantastica PL ISSN: 2300-2514 R. XII, 2016, nr 3 (54)

Anita Caek

Nigdziebd dla wymagajcych,

czyli Gaiman w nowej odsonie

Na polskim rynku wydawniczym ukazao si wanie kolejne, bo ju sme wydanie

znanej powieci Nigdziebd utytuowanego autora literatury fantasy Neila Gaimana. Czy

warto po nie sign, skoro sama powie powstaa w 1996 roku, jej polski przekad pi

lat pniej, przetumaczya j ta sama Paulina Braiter (jak w roku 2001), a ksika zostaa

wydana ponownie przez Wydawnictwo MAG? Innymi sowy: co si zmienio, skoro pozy-

cja ta traktowana jest jako premiera, a nie kolejne wydanie dobrze znanego utworu?

Przyczyn ponownego zainteresowania ksik Gaimana sprzed dwudziestu lat nie

znajdziemy, sigajc po tumaczenie polskie, ale spojrzenie na oryginaln wersj

wszystko wyjania nosi ona tytu: Neverwhere. Authors Preffered Text. Podstaw prze-

kadu bya zatem nowa wersja tekstu, przeredagowana przez samego pisarza w 2015

roku, a zmiany zapowiada znaczca, pierwsza fraza wstpu: Istnieje spora szansa, e jeli

ju czytalicie Nigdziebd, to nie t wersj (s. 9). Szkoda, e polski wydawca nie zde-

cydowa si opublikowa powieci z tym wanie, znaczcym dopiskiem w tytule. Na

szczcie zamieszczono t informacj na okadce (z tyu): Wersja preferowana przez au-

tora. Zawiera nowy wstp i opowiadanie O tym jak markiz odzyska swj paszcz.

Trudno pisa o takiej klasyce literatury fantasy jak Nigdziebd: ma si do czynie-

nia z powieci obecn na rynku od dawna i to w dwch odsonach (serialowej oraz tek-

stowej). Historia bohaterki o niezwykym imieniu Drzwi oraz jej cakowicie zwykego (na

pocztku) towarzysza, jakim przypadkowo staje si Richard Mayhew, rozgrywajca si

w Londynie Pod, uchodzi za modelowy przykad wspczesnego urban fantasy. o rozpo-

znawalnoci utworu (rwnie w Polsce, wspomina o niej chociaby Andrzej Sapkowski

Recenzja ksiki: Neil Gaiman, Nigdziebd [Neverwhere. Authors Preffered Text], przek. Paulina Braiter, Warszawa: Wydawnictwo MAG, ISBN: 978-83-7480-662-6, ss. 367 [4].

2

w Rkopisie znalezionym w smoczej jaskini) wiadcz nie tylko komentarze krytykw, ale

i decyzja samego Neila Gaimana, ktry po latach uzna powie za rwnie wan dla siebie

co Amerykascy bogowie i podda j korekcie, wydajc w nowej wersji1. Warto jednak

przypomnie, e byy po temu istotne przyczyny: jest to przecie pierwsza samodzielna

powie tego autora, ktra jak si wydaje dugo pozostawaa w cieniu serialu stano-

wicego inspiracj do rozwinicia scenariusza w peny tekst.

Serial Neverwhere emitowano w BBC Two od 12 wrzenia do 17 padziernika 1996

roku: obejmowa on sze krtkich, bo 30-minutowych epizodw2; sam autor na stronie

brytyjskiej stacji anonsowany by wwczas jako twrca kultowego komiksu Sandman. Pa-

sjonujca historia powstawania Nigdziebd w wersji ksikowej opowiedziana zostaa

w krtkim Wstpie do tej edycji poprzedzajcym nowe, autorskie wydanie powieci. Wy-

jania on zwizki pierwszej wersji (angielskiej) tekstu ze scenariuszem rwnolegle kr-

conego serialu BBC oraz drugim (amerykaskim) wydaniem, poddanym solidnej korek-

cie. Pisarz chtnie dzieli si informacjami na temat inspiracji, wariantw oraz etapw po-

wstawania tekstu, zamieszcza te znaczc deklaracj: Nie pisuj cigw dalszych. Mimo

to mam nadziej, e pewnego dnia powrc do wiata Nigdziebd (s. 10). Czy naley

j potraktowa powanie? Wszak dokonana przez Gaimana nowa redakcja opowieci jest

powrotem par excellance, a historia zaginionego paszcza Markiza de Carabas, opubliko-

wana jako rodzaj aneksu do powieci, to znaczce uzupenienie historii opowiedzianej

w gwnym toku fabularnym. Biorc rzecz dosownie, Gaiman rzeczywicie nie pisze

cigu dalszego, ale jego powrt umotywowany jest tym samym sentymentem do wykreo-

wanego uniwersum, ktry motywuje chociaby Susann Clark (eby nie siga daleko) do

napisania tomu opowiada Damy z Grace Adieu (2006, pol. 2015).

Jak kady utwr, ktry z jednej strony wpisa si w kanon fantasy, a z drugiej zo-

sta przygotowany w nowej odsonie, Nigdziebd zawiera duo wicej ni sam tekst po-

wieci: poza wspomnian ju przedmow Gaimana i opowiadaniem O tym jak markiz od-

zyska swj paszcz jest to schemat londyskiego metra prezentujcy dawne i nowe jego

1 Wczeniej Gaiman wyda w ten sposb wanie Amerykaskich bogw, powie, za ktr w 2002 roku pi-sarz zdoby najwaniejsze nagrody: Hugo, Nebula, Locus, Bram Stoker Award. Dziesi lat po pierwodruku Gaiman przygotowa jej pen wersj (szczegy tej decyzji mona pozna, ogldajc wywiad z pisarzem, por. http://www.mtv.com/news/1666281/neil-gaiman-american-gods/; dostp: 4.10.2016). 2 Byy to kolejno: Door, Knightsbridge, Earl's Court to Islington, Blackfriars, Down Street oraz As Above, So Below (kilka informacji na temat serialu mona znale na stronie BBC: http://www.bbc.co.uk/program-mes/b00phjfl; dostp: 4.10.2016).

http://www.mtv.com/news/1666281/neil-gaiman-american-gods/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00phjflhttp://www.bbc.co.uk/programmes/b00phjfl

3

stacje (wraz z datami ich otwarcia i ewentualnego zamknicia oraz zmianami nazw). Na-

tomiast sama powie wydana jako wersja autorska zawiera wszystkie wprowadzone

dotd przez pisarza poprawki i ma sta si powodem blu gowy bibliografw (s. 10).

Poza znanym ju z pierwszego wydania Prologiem, eksponujcym gwnego bohatera

Richarda, przedrukowano te drugi prolog wystpujcy w angielskim wydaniu, ktrego

bohaterami s Croup i Vandemar. Umieszczenie go na kocu nie psuje jednak przyjemno-

ci czytania pierwszego rozdziau, w ktrym przeciwnicy Drzwi pojawiaj si w caej kra-

sie.

Fabua Nigdziebd, zwaszcza dla tych, ktrzy wezm do rki utwr Gaimana po

raz pierwszy, jest niesychanie atrakcyjna: wciga czytelnika od razu w przestrze

o prawdziwie angielskim charakterze. Londyn Nad, ktry dotd by dla Richarda caym

wiatem, przewidywalnym i bezpiecznym, na mocy pozornie absurdalnych i przypadko-

wych zdarze, staje si dla bohatera prawdziwym rajem utraconym. Starania o odzy-

skanie dostpu do wasnego ycia stanowi o przewodni wydarze, przedziwnie po-

czonych z losami Drzwi oraz zagadki, ktr przyjdzie jej rozwiza. Bohaterka, poczt-

kowo wygldajca na samotn, bezbronn i bezdomn dziewczyn, pokazuje coraz to

nowe oblicza, odsaniajc rwnoczenie czar oraz pikno mrocznego Londynu Pod. Ta-

jemnica mierci caej jej rodziny okae si trudniejsza do rozwikania ni mogoby to wy-

nika z pierwszych scen powieci, a jej rozwizanie bardziej brzemienne w skutki, bo-

wiem zaprowadzi bohaterw na granice ich wasnych wiatw, ktre trzeba bdzie na

nowo zdefiniowa i na rne sposoby przekracza.

Jeli kto spodziewa si typowego questowego schematu lub te heroicznego boha-

tera, ktry przypadkiem dowiedzia si, e z dziada pradziada jest niesychanie potnym

czarodziejem (wojownikiem, zaginionym i jedynym dziedzicem tronu w rozlegym krle-

stwie wiata rwnolegego) srogo si zawiedzie. Ksika zdecydowanie nie jest adreso-

wana do wielbicieli Miecza Prawdy Terryego Goodkinda, Eragona Christophera Paoli-

niego czy innych rwnie prostych fabu trywializujcych fantasy i psujcych opini o tym

gatunku w szerokim obiegu czytelniczym, co niestety przyczynia si do wci pokutuj-

cego przekonania, i fantasy jest gatunkiem niskim, przeznaczonym dla mao wymaga-

jcego i nieobeznanego z prawdziw literatur odbiorcy.

Dla prawdziwych wielbicieli ambitnej fantasy ewentualny dylemat w kwestii

przeczyta czy nie przeczyta powinien by rozstrzygnity w jedyny moliwy sposb:

to powie zdecydowanie obowizkowa. Londyn Pod i Londyn Nad, chyba najbardziej

4

przemawiajcy do wyobrani element tej powieci, gadko wpisuj si w tendencj do de-

konstruowania przestrzeni, tak obecn wspczenie w urban fantasy, a zakorzenion

przecie w romantycznym upodobaniu do podwajania rzeczywistoci i odsaniania jej za-

krytego, mrocznego oblicza.

Nigdziebd absolutnie nie mona przeoczy: stanowi dzi kanon nie tylko fantasy

miejskiej, ale i jej nurtu postmodernistycznego, zwanego czasem postfantastyk. Jest ko-

niecznym ogniwem w rozwoju, ale i wanym kontekstem dla polskich reprezentantw

urban fantasy, takich jak Tomasz Pacyski (Linia ognia, Szataski interes) czy Micha Stud-

niarek (Herbata z kwiatem paproci), a take twrcw kreujcych w tej konwencji swoje

wiaty, eby wymieni dla przykadu Jakuba wieka czy Andrzeja Pilipiuka.

Nowa, rozszerzona edycja pierwszej powieci Neila Gaimana, atrakcyjna chociaby

dziki publikacji opowiadania, ktrego gwnym bohaterem jest tym razem Markiz de Ca-

rabas, ma szans okaza si intrygujca rwnie dla wiernych odbiorcw prozy tego au-

tora chccych pozna przepracowan wersj tekstu oraz etapy jego powstawania. Polskie

wydanie w twardej oprawie i z pikn, oszczdn w formie, eleganck okadk (stano-

wic typograficzne nawizanie do zamieszczonej w ksice mapy londyskiego metra)

zachca do zanurzenia si w wiat, ktrego cech waciw jest to, i nigdy nie wiadomo,

jak si w nim rzeczy maj. a chyba wanie to jest w literaturze fantastycznej najbardziej

charakterystycznym i niezmiennym elementem, ktry zawsze si sprawdza.

Recommended

View more >