zaginione pismo arystotelesa o filozofii

Download Zaginione pismo Arystotelesa O filozofii

Post on 11-Jan-2017

230 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • P E I T H O / E X A M I N A A N T I Q U A 1 ( 3 ) / 2 0 1 2

    Zaginione pismo Arystotelesa O filozofii

    ARTUR PACEWICZ / Wrocaw /

    Przetrwanie i ogoszenie w antyku pism Arystotelesa jest nader zoon i nie do koca jasn kwesti. Znany nam dzi ukad i zawarto Corpus Aristotelicum pochodzi prawdopodobnie z edycji dokonanej w poowie I wieku p.n.e. przez Andronikosa z Rodos. W dostpnym przekadzie polskim Arystotelesa teksty ukazay si w szeciu tomach Dzie wszystkich. Oczywicie nie s to jego wszystkie pisma i pozostaje jeszcze do wykonania sporo pracy translatorskiej i egzegetycznej. Przekonujemy si o tym na podstawie nowszego wydania resztek jego Operum np. przez O. Gigona jako tom III zawierajcy nader obszerne wiadectwa i mniej liczne verbatim fragmenta1.

    W niniejszym artykule przedstawiam zrekonstruowan zawarto domniemanego dialogu O filozofii ( , De philosophia), wraz z tumaczeniem zachowanych wiadectw i fragmentw. Z du pewnoci mona przyj, i pismo o wspomnianym tytule i o objtoci trzech ksig2 wyszo spod pira Arystotelesa oraz zostao przez

    1 Gigon 1987. Wydanie to recenzowali m.in.: Sider 1989; Gottschalk 1991; Plezia 1992 (przedruk w: Plezia 2000). Wczeniejsze pene zbiory: Rose 1863; Heitz 1869; Rose 1870; Rose 1886; czciowe: Walzer 1934; Ross 1955 (przekady: angielski Aristotle 1952; woski Aristotele 2008); Aristotele 1987 (bez O filozofii). Oczywicie brak polskiego tumaczenia nie oznacza, i polscy badacze nie badali fragmentarycznie zachowanej spucizny Arystotelesa; zob. na przykad Porawski 1983; Wesoy 1984.

    2 Ukad fragmentw w wydaniach Rosego (1886), Rossa, Untersteinera oraz Gigon nie jest podzielony na ksigi, natomiast w zbiorze Walzera ksiga pierwsza obejmuje fragmenty 18, druga 911, trzecia 1231. H.Flashar (Aristoteles 2006: 132) do ks. I zalicza odwoujc si do numeracji Rosego fragmenty 17, 13, 15 i 34, do ks. II: 89, a do ks. III: 1012 i 1625.

  • 170 ARTUR PACEWICZ / Wrocaw /

    niego ogoszone, poniewa on sam, co najmniej dwukrotnie, explicite odwouje si do niego w zachowanych traktatach:

    W ten sam sposb rwnie Platon w Timajosie tworzy dusz z elementw; albowiem podobne poznaje podobne, rzeczy za skadaj si z zasad. Podobnie te w wykadach O filozofii podaje si definicj, e zwierz samo w sobie jest z samej idei jedynki tego, co jedno oraz pierwszej dugoci, szerokoci oraz gbokoci [ ], inne za s w podobny sposb; oprcz tego inaczej, rozum to jedynka, wiedza to dwjka (albowiem na jeden tylko sposb [zmierza] do jedna), mniemanie to liczba powierzchni, a wraenie zmysowe to liczba objtoci [ , ( ), , ]. Liczby nazywano bowiem formami i zasadami, s za one z elementw; rzeczy natomiast poznajemy jedne umysem, jedne wiedz, jedne mniemaniem, jedne wraeniem zmysowym; te liczby s formami rzeczy3.

    Powyszy fragment budzi ju jednak kontrowersje w pnym antyku, albowiem komentatorzy Arystotelesa przypisywali t tre do odmiennych dzie. Filopon utosamia traktat O dobru z pismem O filozofii ktre jako dwa oddzielne tytuy figuruj w antycznych katalogach oraz wskazuje, e zawarte tam byy treci z tak zwanych niespisanych nauk Platona oraz zasad pitagorejskich4. Rzecznikiem takiego utosamienia by przede wszystkim inny komentator Simplikios, a podyli za nimi rwnie synni wspczeni badacze 5. Jednake utosamienia tych dwch tytuw Stagiryty nie odnajdziemy w parafrazie Arystotelesowskiego traktatu autorstwa Temistiosa, a co waniejsze, jako rdo przedstawianych tam pogldw wskazany zostaje traktat O naturze trzeciego scholarchy Akademii Ksenokratesa z Chalcedonu6. Jak

    3 Arystoteles, O duszy, 404b 1625 (tum. A. P. wszystkie cytaty podaj w przekadzie wasnym, o ile nie zaznaczono inaczej). Rose (1886) i Walzer (1934) nie uwzgldniaj tego jako fragmentu. U Rossa (1955) znajduje si jako fragment 11, 3 (= fr. 11, 3 [13] Untersteiner), natomiast Gigon (1987) przypisuje go do O dobru (partim fr. 97, 1). Jeli chodzi o nauki niespisane Platona, ktrych tre ma by zawarta w cytowanym ustpie, to jest to fragment nr 25A w zbiorze Gaisera (1963), nr 10 w zbiorze Findlaya (1974) oraz nr 27 w zbiorze Richard (1986).

    4 Filopon, Komentarz do O duszy Arystotelesa, 75, 3476, 1: Pisma O dobru nazywa Arystoteles O filozofii; w nich za przedstawia Arystoteles niepisane dysputy Platona; jest to te autentyczna jego ksiga; przedstawia wic tam pogld [] Platona oraz Pitagorejczykw na temat bytw i ich zasad(tum. A. P.) Podobnie jak poprzedni fragment nie uwzgldniaj go Rose, Walzer ani Gigon, a uwzgldniany jest pod nr. 11 oraz wrd wiadectw dotyczcych pisma O dobru przez Rossa; pojawia si u niego uwaga krytyczna dotyczca utosamienia dwch dialogw: gravis error Philoponi(Ross 1955: 113, przyp. 1). W zbiorach dotyczcych niespisanej nauki jest to nr 25B Gaiser (1963), nr 11 Findlay oraz nr 28 Richard (1986). W kwestii tego komentatora jako wiarygodnego rda stanowisko przynajmniej czciowo sceptyczne zajmuje np. Trendelenburg 1826: 88 (por. Trendelenburg 1833: 221).

    5 Simplikios, Komentarz do O duszy Arystotelesa, 28, 79: O filozofii nazywa wic ksigi O dobru spisane przez niego z rozmw Platona, w ktrych przedstawia Pitagorejskie oraz Platoskie pogldy na temat bytw (tum. A. P.). Podobnie jak wyej nie uwzgldniaj go Rose, Walzer ani Gigon i jest to cz fr. 11 w wydaniu Rossa (1955), a w wiadectwach wok agrapha dogmata: nr 25B Gaiser, nr 11 Findlay oraz nr 29 Richard. Zob. przede wszystkim Brandis (1823). Stan bada przedstawia Berti (1997: 257262).

    6 Temistios, Komentarz do O duszy Arystotelesa, 11, 1912, 4 (= nr 39 Heinze [1892]; nie uwzgldniony w Isnardi Parente [1982]). Ustalenie to akceptuje np. Cherniss 1944: 565580.

  • 171Zaginione pismo Arystotelesa O filozofii

    wskazuje jednak W.D. Ross w swym komentarzu do O duszy Arystotelesa, faktycznie ustp ten moe pochodzi z O filozofii, a z du pewnoci nauk przypisa mona Platonowi, a nie Ksenokratesowi (Aristotle 1961: 177). Tak due problemy z asygnacj i interpretacj tego fragmentu najprawdopodobniej sprawiy, i nie zosta on uwzgldniony w zbiorze O. Gigon (1987).

    Drugim miejscem u samego Arystotelesa, w ktrym wzmiankuje on o swych ksigach O filozofii, jest Fizyka.

    W dwojaki bowiem sposb w [ksigach] O filozofii [ ] mwi si o tym, ze wzgldu na co [ ]7.

    Jak ju wspomniano, tytu tego dziea odnale mona w katalogach pism Stagiryty oraz odnosi si do niego kilka wiadectw pniejszych pisarzy antycznych8, do ktrych nale:

    1. Filodemos z Gadary (I wiek p.n.e./I wiek n.e.), ktrego fragment dziea De pietate (7b 48) potwierdza nie tylko tytu, lecz rwnie to, e skadao si przynajmniej z trzech ksig: u Arystotelesa w trzeciej ksidze O filozofii9.

    2. Pryscianus Lydus (VI w. n.e.), ktry w dziele Solutiones eorum, de quibus dubitavit Chosroes Persarum Rex (41, 1642, 3) napisa:

    Albowiem z Platoskiego Timajosa [] zostay zaczerpnite i sporzdzone oraz z pism Arystotelesa O fizyce, O niebie, O powstawaniu i giniciu oraz Meteorologii; podobnie te z O nie i marzeniach sennych oraz z tych, ktre spisane zostay jakby [quasi] w dialogach: O filozofii i O wiatach10.

    3. Simplikios (V/VI w. n.e.), Komentarz do O niebie Arystotelesa, 288, 28289, 2:

    To, i to, co boskie, jest wieczne, twierdzi potwierdza rwnie w oglnych filozoficznych wywodach [ ], co czsto wyraone jest w argumentach, e to, co boskie z koniecznoci jest niezmienne oraz ze wszech miar pierwsze i najwy

    7 Arystoteles, Fizyka 194a 3536 = partim fr. 30 Walzer = partim fr. 28 Ross = partim fr. 28 [24] Untersteiner. Untersteiner uwzgldnia ponadto: Micha Psellos, De omnifaria doctrina 69. Badacz ten zamieszcza fragmenty tak jak to ma miejsce u Rossa, ale proponuje te ich przearanowanie t now kolejno podaj w nawiasach kwadratowych.

    8 Zob. D.L. V 22; Vita Hesychii (Vita Menagiana) 1, 41. Wszystkie cztery testimonia uwzgldniaj Ross (1955: 73) i Untersteiner (1963: 2), Rose (1886: 2425) przywouje tylko (2), podobnie jak Walzer (1934: 66), ktry cytuje je w caoci: z Platoskiego bowiem Timajosa, Fedona, Fajdrosa, Politei oraz innych odpowiednich rozpraw zostay zaczerpnite. Autorstwu zaprzecza np. V. Rose (1863: 34), ktry twierdzi, i powstao ono w czasach Teofrasta i pod imieniem Arystotelesa skatalogowano je dopiero w Aleksandrii.

    9 Fr. 26, 1 Rose = fr. 26, 1 Walzer = fr. 25, 2 Gigon. Filodem by epikurejczykiem, ktrego dziea w postaci zwglonych papirusw odnaleziono w Herkulaneum. Szerzej o zwizku traktatu O filozofii z filozofi Ogrodu zob. Bignone 1973: 1188.

    10 Taki tytu nie zachowa si ani w katalogach, ani wrd dzie Arystotelesa. Uwaa si, i moe chodzi o dzieo lub (Untersteiner1963: 70).

  • 172 ARTUR PACEWICZ / Wrocaw /

    sze; jeli bowiem jest niezmienne, to i wieczne. Oglnymi za nazywa te wywody filozoficzne, ktre wedle ukadu od pocztku byy przedkadane wielu, a ktre mamy w zwyczaju nazywa egzoterycznymi [] tak, jak te powaniejsze [nazywamy]

    akroamatycznymi czyli podrcznikowymi []; mwi o tym w [ksigach] O filozofii11.

    4. Asklepios (VI w. n.e.), ktry w Komentarzu do Metafizyki Arystotelesa (112, 1619) stwierdza:

    A wic o tych zasadach mwi [Arystoteles], a przedtem wspominalimy w Fizyce; potem znw zapowiada wypowiedzenie si o nich w [Metafizyce] oraz ukazanie wok nich aporii i rozstrzygniecie tych aporii w [ksigach] O filozofii.

    Arystoteles kwesti przyczyn i sposobu ich dziaania rozwaa w trzecim rozdziale Fizyki, gdzie okrela to, jakie [] one s oraz ile ich jest []. Wyrnia wic si tam: (1) przyczyn materialn to, z czego co powstaje; (2) przyczyn jako form [] i wzorzec [], czyli okrelenie tego czym co bywszy jest [ ]12; (3) przyczyn sprawcz jako zasad zmiany i spoczynku [ ]; oraz (4) przyczyn celow [telos] czyli to, ze wzgldu na co [ ] (Fizyka, 194b 1635). Powyszy cytat wskazuje, e Asklepios uznaje ksig Alpha minor za pismo Arystotelesa (co potwierdza pniej 113, 56), a nie ktrego z jego uczniw (Crilly 1962: 79). Gigon nie umieszcza tego fragmentu