albert camus wspomnienia

Click here to load reader

Post on 04-Feb-2017

236 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Jean Grenier

    Albert Camus

    Wspomnienia

    Przekad i opracowanie Kazimierz Brakoniecki

    Olsztyn 2000 Centrum Polsko Francuskie

    Editions Gallimard, 1968

    Wydanie polskie Kazimierz Brakoniecki, 2000

  • Ksika ukazaa si we wsppracy z Domem Bretanii w Poznaniu i Domem Bretanii w Wabrzychu Ksika zostaa wydana w ramach programu wsparcia wydawniczego BOY ELESKI i korzysta z pomocy francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Wydziau Kultury Ambasady Francji w Polsce i Instytutu Francuskiego w Warszawie oraz Instytutu Kultury Bretoskiej (Skol Uhel ar Vro) przy Radzie Regionalnej Bretanii i Radzie Generalnej Loire - Atlantique Ce livre, publi dans le cadre du Programme de participation la publication BOY ZELENSKI, bnficie du soutien du Ministre franais des Affaires Etrangres, du Service Culturel de lAmbassade de France en Pologne et de lInstitut Franais de Varsovie Ce livre est dit avec le concours de lInstitut Culturel de Bretagne/ Skol-Uhel ar Vro(Conseil Rgional de Bretagne) et du Conseil Gnral de Loire Atlantique Wydawca Centrum Polsko Francuskie Ctes dArmor Warmia i Mazury w Olsztynie ISBN 83 908534 2 - 6

  • Od Autora

    Ksika ta ma na celu jedynie przypomnie pewne aspekty osobowoci Alberta Camusa.

    Nie pretenduje ona ani do ukazania jego ycia, ani do omwienia jego dziea to ycie i to dzieo byy ju i s nadal badane w najdrobniejszych szczegach.

    Po prostu przynosi krtkie i powierzchowne - wynikajce z ycia codziennego wiadectwo, kiedy yje si razem i gdy nie ma czasu na zadawanie pyta ani na odpowied. Chciaoby si ze swoimi przyjacimi dotkn wielkich problemw, podyskutowa o naturze czowieka i jego przeznaczeniu, ale oni ju podjli decyzj lub samo ycie za nich zadecydowao, albo decyzja dojrzaa w nich na skutek pojedynczego sowa, rzuconego przypadkiem przez kogo z nas albo przez nich samych.

    Nikt tego nie mwi, a kady to czuje, e powcigliwo jest nieodczn towarzyszk narodzin naszych myli. To ona tworzy wizi, pozornie kruche, ktre uwaam za niezniszczalne. Ale jak mwi o tych sprawach nie prbujc ukaza niewyraonej nigdy konfrontacji, nie mieszajc jego nazwiska z moim, nie wystpujc przeciw samej zasadzie powcigliwoci?

  • I

    Zawsze bd pamita to spotkanie z Albertem Camusem, kiedy mia on zaledwie siedemnacie lat. W 1930 roku, kiedy zostaem mianowany profesorem w liceum w Algierze, by uczniem ostatniej klasy humanistycznej i nalea do licznej grupy uczniw toczcych si w dniu rozpoczcia roku szkolnego. Czy wyglda rzeczywicie na niepokornego? eby mie go na oku, powiedziaem mu, aby usiad w pierwszym rzdzie. Min tak chyba miesic, potem przez duszy czas nie widziaem go w klasie. Kiedy zapytaem o niego, odpowiedziano mi, e jest chory. Dowiedziaem si, gdzie mieszka. Nie znaem tego miejsca, znajdowao si ono na przeciwlegym kocu dzielnicy, w ktrej byo liceum. Wreszcie zdecydowaem si i w towarzystwie pewnego ucznia, przyjaciela Alberta Camusa, wziem takswk, ktra szybko nas tam zawioza. Dom wyglda biednie. Wchodzimy na pitro. W pokoju widz siedzcego Alberta Camusa, ktry mwi mi z trudem dzie dobry i odpowiada monosylabami na moje pytania o zdrowie. Ja i mj przyjaciel czujemy si tu intruzami. Po kadym zdaniu zapada milczenie. Postanawiamy wyj. ( Po pewnym czasie wydao mi si, i podobny byem do prokuratora, ktry mia skazanego na mier poinformowa, e jego proba o uaskawienie zostaa odrzucona). Czy taka postawa ujawniaa bunt i wrogo ze strony tego, ktrego zobaczyem? Wrogo tego typu nie moga by skierowana we mnie jako takiego, ale w spoeczestwo, ktrego byem przedstawicielem (stosunek profesora do ucznia). Albert Camus w rzeczywistoci zaledwie mnie zna i nic nie mogo go do mnie le usposobi. Jednake poza tym naleaoby liczy si z jego modziecz dum. By chory, biedny, pozbawiony ojca, y w rodowisku, w ktrym jego ambicje nie mogy by ani zrozumiane, ani wsparte, i ta duma czynia go pospnym. Oprcz tego warto wspomnie w tym miejscu o powcigliwoci, o powcigliwoci, ktra nakania szlachetne dusze do niedzielenia si swoimi zmartwieniami. To ostatnie przewiadczenie nie pojawio si wwczas, dopiero pniej uznaem je za rozstrzygajce.

    Nie szkodzi, e wola odmowy charakterystyczna bya dla postawy tego modego czowieka. Odmowa czynna, a nie gdyby by to kto inny cakowicie bierna. To buntownik, ktry mg sta si rewolucjonist, a nie pesymista gotowy sta si sceptykiem. W jego przypadku chodzio o energi, o energi niepotrafic jeszcze inaczej si objawi, jak przez napicie wewntrzne i wycofanie.

    Oto co mi zostao w pamici z tego spotkania: z powodw wtedy dla mnie niezbyt jasnych czowiek, do ktrego miaem spraw, odtrca wycignit ku niemu rk; widziaem oczami wyobrani, jak swoj rk chowa za siebie, i ten obraz na dugo pozosta we mnie.

    Widziaem go potem, jak odmawia z gry pomocy oferowanej mu ju przez innych lub przez ideologie, ktre same z samego faktu, e byy w stanie przynie ulg albo zaofiarowa nadziej byy nosicielkami wasnego na siebie wyroku.

    Uznaem go za nieprzystpnego, nie zastanawiajc si ani nad powodem, jaki mg mie, ani nad moc, ktra go do tego popychaa. W rodowisku szkolnym Albert Camus odnosi wielkie sukcesy; mogy go one satysfakcjonowa. Powinienem by uwaa na to, co w tym rodowisku byo sztuczne i powiedzie sobie, e sukces w takim otoczeniu daleki jest od sukcesu jako takiego. Kiedy w pewnym momencie wydzia owiaty w Algierze mianowa go profesorem w Bel-Abbs, Camus uda si tam i natychmiast wrci, poniewa obowizki okazay si cikie, a paca licha. Mia racj. C znaczyo to zajcie w porwnaniu z tymi,

  • ktre jego koledzy- bez wysiku i przez przypadek, skoro dziedziczenie jest przypadkiem z punktu widzenia zasug byli pewni, e dostan? Krtkowzroczny umys mgby zarzuci mu, i pogardza okazj do zarobienia na ycie i poradziby mu uzbroi si w cierpliwo, cnot, ktr jest si skonnym doradza innym, nie uwaajc za dobr dla samego siebie; zreszt trudno przekona do niej kogo, kto ma wiadomo wasnej wartoci. Poza tym ile zawodw Albert Camus musia wykonywa, aby z trudem utrzyma si przy yciu? Nie, ten rodzaj odmowy nie moe by potpiony. Modoci moe towarzyszy totalna pogarda dla caego wiata oraz silne pragnienie dominacji. Jest to wiek, kiedy nie sposb wyj poza siebie.

    Ten stan umysu moe te by oznak bdnej opinii o wasnej osobie, co spowodowa moe jeszcze powaniejsze bdy. Jednake Albert Camus nie myli si co do wasnych si, by doskonaym, rzecz to niezwykle rzadka, znawc swojej wartoci. Nie musia rozlicza si ze swoich uczu przed Stwrc, nie musia ufa Opatrznoci. Wrcz przeciwnie, mia zyska uznanie innych ludzi, chocia jego punkt wyjcia by tak skromny, e musia utwierdzi si sam pod kar unicestwienia. Unicestwienia? On ju by unicestwiony i musia z tego wyj. To bya sprawa ycia lub mierci.

    Bardziej ni kto inny Albert Camus potrzebowa, chcc nie chcc, sukcesu. Musia zaj nalene mu miejsce. Osignwszy je, nie oczekiwa czego wicej. Sukces, ktrego konsekwencje s dla wielu przykre, na niego wpyn szczliwie. Poczwszy od momentu, kiedy zosta doceniony, mg o nim zapomnie.

    Skromna sytuacja Camusa tak niezwykle poprawia si, e stosunki pomidzy nim a innymi zostay odwrcone. Zupenie nie gnbia go obawa o niedocenienie, a nawet taka myl nie wpadaby mu do gowy.

    Atoli pozostawa dystans, dystans zanikajcy cakowicie w krgu najbliszych osb, a uwidaczniajcy si w obcym rodowisku, nie liczc ludzi prostych, ktrych Camus traktowa po bratersku. Dystans ten odpowiada jego myli: Albert Camus nigdy nie traktowa niczego lekko. Jeli pomyli si w ocenie, co zdarza si wszystkim, to nie przez nieuwag. Nikt nie by ni on mniej roztargniony. Zdarzao mu si by oszukanym, ale on tego nie dostrzega. Sowo zostao przecie dane.

    To wanie ten dystans budzi szacunek i to on nada jego dzieu wielkie znaczenie.

    *

    Pragnienie wielkoci, tsknota za szlachetnoci uwidoczniay si nawet w wyborze przedmiotw, ktrymi si otacza. Naturalna rezerwa nie wykluczaa uczucia sympatii: przydawaa jego noli me tangere prostego waloru obronnego przeciwko banaowi i podoci, dodajc jeszcze wicej wartoci jego poczuciu godnoci oraz przyjani.

    Wracajc do tego pierwszego spotkania, ktre zrobio na mnie due wraenie, musz powiedzie, i tak samo nie zniko ono z pamici mojego wczesnego rozmwcy. Dziesi lat pniej pamita, jak mi wyzna, wszystkie jego szczegy. Kiedy zrelacjonowaem mu cz moich wczesnych spostrzee, odpowiedzia: cile mwic moliwe, e w moich oczach reprezentowa pan Spoeczestwo. Ale pan przyszed i tego dnia poczuem, i nie jestem taki biedny, ak mylaem. To, co wziem za wrogo, nie dotyczyo mnie osobicie. W jaki czas potem wytumaczy mi swoj pozorn ozibo: niemono wyraenia pewnych zbyt osobistych uczu, rnica wieku, ktra powodowaa, i zdawao mu si, jako modszemu, e ten starszy w okrelonej epoce pomidzy szesnastym a trzydziestym rokiem ycia kady rok wart jest dziesiciu - posiada niebywae dowiadczenie.

    Ten punkt widzenia wyda mi si z czasem usprawiedliwiony. Jednak nie chciabym minimalizowa dystansu dzielcego Alberta Camusa od innych, poniewa w tym dystansie znajdowao co nieokrelonego. Skoro podjem si trudu pisania, musz to jednak

  • sprecyzowa, gdy pisanie czasami jest zapisem tego, co ucieka spod pira, co nie jest widowiskowe wic nieokrelono ta ukazywaa osobowo w jej aspekcie podstawowym niczym raf, ktra utrudnia wejcie do portu albo po prostu (eby uy jzyka eglarskiego) jako paw, suc statkom jako stay znak nawigacyjny. Jeli kontakty nawizywane s zbyt atwo, jeli jestecie z kim natychmiast na rwnej stopie, do czego to prowadzi? Im bardziej stosunki pomidzy ludmi s nieskrpowane, jak w tym przypadku, tym bardziej s faszywe.

    Jasne, e nieporozumienie, ktre lego u podstaw naszych stosunkw, nie trwao dugo. Jeli je tutaj przywoaem to dlatego, e stanowi ono kontrast pomidzy gbokimi i mocnymi uczuciami wizi, ktre nastpiy pniej. Poza tym w sposb wystarczajcy wyjaniem przyczyny mojej pomyki.

    *

    Czego Albert Camus nauczy si ode mnie? Obcowa z czowiekiem, ktrego obowizkiem byo uczenie go, jak tylu innych, aczkolwiek to wanie tylko jemu nauczyciel ten postanowi samorzutnie zwierza si ze swoich marze.

    Pisa to porzdkowa swoje obsesje. Tak byo w moim przypadku. Nic nie byo mniej przemylane ni ten wpyw, jaki

    mogem mie na Camusa. Osoba, ktra jest zamknita w sobie, nie interesuje si na tyle innymi, aby pretendowa do kierowania nimi. Moe natomiast doceni wyrniajce si osobowoci i pomc im w rozwoju.

    To, co mnie czyo z powierzonymi mi modymi ludmi, polegao bardziej na tym, i mogem da im wiedz o nich samych, ni to, e miaem ich nauczy. Uznaem, e swoj prac najlepiej wykonam wanie w taki sposb. Zderzaem si z rezerw okazywan przez moich uczniw, z naturaln rezerw w ich wieku, ktra nastpnie znika, kiedy chopiec staje si mczyzn i kiedy ju nie wstydzi si wicej powiedzie, co myli, co czuje i czego pragnie. Prawd powiedziawszy chopiec w okresie dojrzewania chyba jeszcze tego nie potrafi. W kraju, w ktrym przedwczesna dojrzao i bezporedni jzyk s na porzdku dziennym, taki wstyd uczu stanowi kontrast z bezwstydem fizycznym. Prbowaem z kadym pojedynczo dociec ich zainteresowa nie stosujc ani naukowych, ani technicznych metod, ktre jeszcze nie istniay, w ktrych zreszt nie byem kompetentny, ale uciekajc si do przypadkowych konwersacji na pozornie banalne tematy. Wielu z nich wykrcao si jednak. Na pewno naleaoby posuy si inn metod; dobrze byoby, gdyby okazaa si jeszcze praktyczna.

    Osigaem lepsze rezultaty, kiedy zgadzali si zoy mi wizyt w moim domu, usytuowanym na przedmieciach Algieru. Z tymi, ktrych nie przycigna tylko zwyka ciekawo, mogem rozmawia, poycza lub dawa ksiki, szczeglnie najnowsze, i dyskutowa o wspczesnych prdach i autorach.

    Kiedy niektrzy z nich stali si uczniami ostatniej klasy (premire suprieure prparatoire) i przygotowywali prace pisemne, podsuwaem im tematy i publikowaem ich teksty w lokalnych pismach z nadziej, i publiczne ujawnienie tego, co pisali w tajemnicy, doda im odwagi. Uwaaem, i druk jest dobr zacht - moe te sta si objawieniem, skoro nikt nie zna siebie, dopki si nie wypowie.

    Nie miaem adnych zudze co do wartoci tyche prac, poziom ich by nierwny. Nie jest jednak rzecz bez znaczenia to, i Albert Camus by jednym z takich uczniw i napisa tekst o Bergsonie oraz o filozofii w oglnoci.

    Poznajc mnie i wiedzc, e pisz, Camus uwiadomi sobie, e mona pisa. Dotychczas zna w zasadzie jedynie ludzi wyksztaconych i inteligentnych, ktrzy chowali swoje myli dla samych siebie, a jeeli cokolwiek publikowali, to zajmowali si sprawami

  • oglnymi lub historycznymi. Niewtpliwie, aby mwi o sobie samym, trzeba wykaza si niezwyk miaoci. Zrozumiawszy to po raz pierwszy, nie mogem samemu sobie przeszkodzi w tej czynnoci. Tak si stao, e mj przypadek sta si przykadem.

    Czy byem wzorem? Rozumiem przez to wzr literacki. To nie ja powinienem o tym rozstrzyga. Jeeli chodzi o pocztki, tak, to moliwe. Ale przecie nawet przed Obcym pojawiy si rnice, a styl Camusa sta si gboko osobisty.

    Czy byem inspiratorem? Tak, chocia w bardzo poredni sposb. Przykadowo posuyem si wyobrani celtyck, ktra pena jest symboliki ruchu, aby wygosi - na prawach kontrastu posugujc si symbolem Oceanu pochwa Morza rdziemnego. Wedug Alberta Camusa te strony miay posuy mu jako katalizatory. Uznajc, e jest to prawdopodobne, naley jednoczenie stwierdzi granice takiego oddziaywania. Ile to pomysw spoczywa w naszym umyle w oczekiwaniu na korzystny splot okolicznoci, aby si narodzi! Tak, chodzi tylko o dobr okazj.

    Rwnie jeeli chodzi o to, ile filozofia Alberta Camusa zawdzicza mojej, nie ma atwej odpowiedzi. S oglne tematy, ktre charakteryzuj kad epok: po I wojnie wiatowej romantyczny zryw ponowi wieczne tematy samotnoci, mierci, rozpaczy. Les Iles (Wyspy, czytaj Samotnie) tylko powtarzay motyw bezludnej wyspy, charakterystyczny podug Pascala dla kondycji czowieczej: Widzc zalepienie i ndz istoty ludzkiej..., wpadam w przeraenie podobnie jak czowiek, ktrego picego zaniesiono by na bezludn i straszliw wysp, a ktry po obudzeniu nie wiedziaby, gdzie jest ani jak std si wydosta.

    W oczach Alberta Camusa taka wizja wiata byaby zbyt rozpaczliwa i niedopuszczalna, poniewa nie pozostawiaa adnych szans czowiekowi. Owszem: nie wykluczaa ona schronienia w religii i w spoeczestwie, w wierze i nadziei, ale w ten sposb odwoywaa si nie eksponujc tego do zgody na prawdy przynoszce pocieszenie, nalece do domeny ycia osobistego, niedostpnego dla tych, ktrzy nie maj do niego klucza, kiedy w wietle dnia rozgrywa si dramat ludzkiej egzystencji. Gdyby byo jakiej wyjcie (sowo w tym przypadku odpowiednie), byoby nim zachwycenie spowodowane momentalnym spotkaniem z czym niemoliwym do nazwania, co musiao by zarazem Natur i czym wicej ni Natur. Posugujc si metod blisz Montaignea czy Romantykw nili Pascala czy Dostojewskiego, mona by przej od trwogi do wyzwolenia, zanim to, co ludzkie, zostaoby wzite pod uwag. Rozumiem przez ludzkie to, co a priori nie jest ani metafizyczne, ani nadprzyrodzone. Moje wyjcie prowadzi w kierunku tego, co nie jest ludzkie.

    To wanie podkreli pewnego dnia Albert Camus w rozmowie ze mn w radiu: Jean Grenier nie jest humanist. Miao to znaczy: On wtpi w czowieka i szuka zbawienia gdzie indziej. Camus, przeciwnie, wola bada pole moliwoci, a jego twrczo bya rozdzierajca z powodu jej humanistycznego aspektu. Czy jej pocztek z powodu godu absolutu nie by wstrzsajcy? Nie byo adnej opozycji pomidzy jego pierwszym czystym buntem a wezwaniem do nadziei (tytu serii ksiek, ktr redagowa). W rezultacie poszed swoj drog, ktra zaprowadzia go od nie do tak, z czego zreszt si wytumaczy.

    Humanista? Uwaaem go za takiego z powodu przywizania dotyczyo to rwnie mnie samego do literatury klasycznej, do staroytnych jzykw, do kultury, do jakiej moe tskni istota obca wspczesnemu wiatu z jego wspczesn nauk i technik. Ale ja pozostaem przywizany w inny sposb do starodawnego wiata. Miaem uczucie, wynikajce z mej istoty, e jestem gdzie indziej bardziej ni tutaj, e - rzadko ale jednak - przebywam w bezczasowoci pomimo istnienia w teraniejszoci.

    Sowo humanizm zawiera w sobie dwa znaczenia, ktre powoduj, i dwa umysy mog by zarazem bliskie i odlege sobie. Bliskie w tym sensie, e kochaj wszystko, co jest ziemskie i co tworzy podglebie, w ktrym rozwija si to, co ludzkie. Odlege w tym, i jeden z nich nie zadowala si tak wanie natur ludzk, a drugi chtnie na teje poprzestaje.

  • Ten, ktry nie godzi si, robi to moe ze saboci. Odsuwa podawany kielich nie dlatego, i nie ma aknienia, ale dlatego, e nie znosi wina. Nie wolno uwaa, e idea zawsze wynika z przekroczenia realnoci. W bezczasowoci, wertykalnoci, wiecznoci itd. mona szuka tylko alibi. Alberta Camusa taka postawa mierzia. W Dumie mwi on z pogard o takiej istocie (chodzi o Boga), ktrego wierni nie potrafi sobie nawet wyobrazi. Albert Camus by konsekwentny.

    Mia wic prawo uwaa si za humanist. Widzia tylko czowieka i mwi tylko o nim. Jego horyzont, tak ograniczony w czasie i tak bogaty w niezaspokojone pragnienia oraz nieuleczalne mioci, zamyka si w ludzkiej egzystencji. Jeli heroizm i wito miay dla niego wielkie znaczenie, to chodzio mu o ludzi, ktrzy nie szukali w nich adnego poklasku. Moliwoci istnienia tamtego wiata czy ycia pozagrobowego nie odrzuca. Jak nazwa niepoznawalne? Jego zdaniem wystarczao, e byo ono niewyobraalne, aby odepchn sam pokus mylenia.

    Taka postawa nie wyklucza pojcia wielkoci, tajemnicy, nic takiego. Mio ycia, mio do ycia tu i teraz, ktre jest tak bolesne i ulotne, bya natchnieniem dla takich ludzi, jak np. Eurypides. Odmienna postawa, ktr obiera czowiek zwrcony w stron zawiatw, rwnie nie jest nie do pogodzenia z humanizmem, jak dowiedli tego mieszkacy Aleksandrii, orficy, uczestnicy misteriw. Nie jest te ona ani zawsze, ani koniecznie oznak saboci. Kto okreli granic w czowieku pomidzy tym, co jest mu ofiarowane a tym, co jest mu odmwione?

    Jednak Albert Camus za bardzo obawia si oszustwa, i dlatego z wielk ostronoci wyprawia si na nieznan i zaledwie rozpoznan ziemi.

    Jak to ju kto trzy stulecia temu powiedzia: nie uznaje si niczego za prawd, co nie jest ni w sposb oczywisty. Z tego te powodu Camus wystrzega si pojcia egzystencjalny. Kiedy poprosiem go o wspprac przy zbiorowej publikacji zatytuowanej Egzystencja, nie omieszka podkreli swojego dystansu wobec egzystencjalizmu. Kiedy dowiedzia si, e chodzi jedynie o analizy egzystencji, zaakceptowa propozycj i przekaza pocztek Czowieka zbuntowanego.

    *

    Mona zrozumie, e kiedy Camus czyta stronice skadajce si na Wyspy, mg przej si emanujc z nich pesymistyczn wizj czowieczej doli. Zawarte tam byo ponadto przesanie optymistyczne: odwoanie si do tego, co nastpnie nazwane zostao wyjtkow chwil (linstant privilgi). W jego oczach ten pozytywny aspekt wyda si jeszcze bardziej pesymistyczny ni negatywny. Bardzo chtnie - powtarza - powiedziaby tak wiatu dnia, ale pod warunkiem, e to tak byoby raz na zawsze. To ju mnie nie dotyczyo, gdy moje tak byo zaledwie Sezamem ucieczki i to ucieczki problematycznej.

    *

    Kiedy myl o nim, powracajc do jego listw, nadsuchujc echa jego sw, ktre utkwiy w mojej pamici, jeszcze wyraniej, wrcz fizycznie, czuj kontrast pomidzy pewnoci siebie, jak prezentowa Camus publicznie, pomidzy chodem, jaki czasami emanowa z jego osoby lub po prostu nieskrpowan min a drcym go nieustannie i waciwym mu wewntrznym niepokojem. Tu przed wojn napisa do mnie, e odwrotnie do tego, co ja o nim sdz, nie jest prawdziwym filozofem, poniewa kusi go najbardziej paradoksalna strona idei, ich atwe i wyzywajce strony, co nie jest znakiem uczciwoci

  • intelektualnej. Troska ta dowodzi dobrze, i nie by w tej materii dyletantem. Wyraziem mu swj komplement pod adresem jego gry scenicznej. Odpowiedzia mi, e rzeczywicie chcia by aktorem, ale uwaa, e w jego kraju nie byo to moliwe, e nie mia wyjcia. Krtko mwic, nie by tym, na jakiego wyglda lub na jakiego chcia wyglda, czyli nie by czowiekiem szczliwym, poniewa zna rol przypadku w szczciu; nie by czowiekiem dumnym, poniewa wiedzia, co zawdzicza innym; nie by czowiekiem pewnym siebie, gdy bezustannie pyta, co moe by fundamentem myli. Trzyma si tego, jak wieniak swoich plonw, ktre zawdzicza uprawianej ziemi, a ktra nic by mu nie daa bez jego pracy: zapracowa na to, a nie wygra na loterii.

    Byoby niestosownym mwienie o przypadkach i kryzysach, jakie cechoway ycie Alberta Camusa, ktre powodoway, i widziaem go o wiele lepiej. S to sprawy dotyczce biografii intymnej. Naturaln rzecz jest natomiast z mojej strony zasygnalizowanie mojej wdzicznoci za zadedykowanie mi przez Camusa najpierw LEnvers et lendroit (Dwch stron tego samego) oraz wiele pniej Lhomme revolt (Czowieka zbuntowanego), jak i nieustannego zainteresowania, ktre okazywa publikowanym przeze mnie ksikom. Ale mwi o tym byoby rzecz nieskromn. Jeli o mnie chodzi, to zawsze uwaaem jego pochway dotyczce ksiek o nierwnej wartoci za przesadne. Nie zawsze one zmierzay, a nawet byy od tego daleko, w kierunku przez niego obranym. Na przykad mojej apologii taoizmu, doktryny niedziaania - ktr uwaa za pomysow prezentacj paradoksalnej i nieuytecznej myli, odwracajcej si plecami do ycia - uczciwie nie powici dobrego sowa, jak to czyni w innych przypadkach. Oto tytuy trzech moich utworw, ktre miay, jak sdz, dla niego znaczenie, a by moe na niego wpyny: Les Iles, Inspirations mditerranennes, LEsprit dorthodoxie. W pierwszym mg zapozna si z doznaniem pustki po Bogu, w drugim z magi soca, w trzecim z mioci prawdy. W jego ksikach odnale mona lady lektur powyszych dzie albo raczej - refleksje polekturowe.

    Mimo wszystko czuem si skrpowany podziwem, z jakim si o mnie wyraa. Rwnie wwczas, kiedy przeczytaem jego przedmow do nowego wydania Wysp, byem bardzo skonfundowany. Uwaaem, e dosy byo, i kad swoj ksik dawa mi do czytania przed publikacj i liczy si z moimi uwagami (ktre najczciej ograniczay si do drobnych spostrzee). Podobne odniosem wraenie, gdy Camus - zapowiadajc kupno domu w Lourmarin, gdzie bywaem od 1925 roku i uczestniczyem w yciu tej wioski - powiedzia do mnie: Chodzi bd paskimi ladami. (Ale to Ren Char, ktrego ogromnie podziwia i uwaa za swojego przyjaciela, od wielu lat zachwala mu t okolic). W kocu postanowi zabra si za przedmow. Daem mu zna, e jeeli napisze j, bd szczliwy. Byo to w padzierniku 1958. Opniaem si z publikacj, majc nadziej, e zmieni przedmow na mniej pochlebn. Dwudziestego smego grudnia 1959 napisa do mnie: Miaem nadziej otrzyma nowe wydanie . Czy przeoono termin publikacji? Nie miaem czasu, aby mu odpowiedzie i zadowoliem si wysaniem telegramu z yczeniami noworocznymi. Nie widzia wic w druku tej przedmowy, ktr zostawi mi jako dar pomiertny.

    Moe jest to naduycie z mojej strony, mwi o sobie przy Camusie, ale kto zawini? To on bez przerwy powtarza, jak dugo ode mnie si uczy i jak wiele mi zawdzicza. Niestety, z tego, co zrozumiaem z jego informacji i zapewnie, uwaam, e by w bdzie. Prbowaem ustali fakty zgodnie z prawd, jeeli w ogle mona to uczyni, zwaajc, i wpyw, jaki wywiera kto na osob modsz (czsto niewiadomie), jest rzecz trudn do sklasyfikowania i uchwycenia. Camus by o co najmniej pitnacie lat modszy ode mnie, kiedy go poznaem (mia siedemnacie lat), co nie byo wtedy bez znaczenia.

    Stopniowo zorientowaem si, i jego hod podlega przemianie. Z emocjonalnego wyrazu wdzicznoci przeksztaca si, wbrew niemu samemu, w co rodzaju tablicy

  • pamitkowej na wieczno wygrawerowanej w skale. Przechodnie mieli wic odczytywa tylko tak inskrypcj, ktra wizaa mnie jako mistrza z jego nazwiskiem, a wszystkie rnice i przeoczenia uznane zostay za na tyle oczywiste, e niewane podkrelenia.

    Niewtpliwie w ten sposb zapisuje si histori, ale gdyby bya ona prawdomwna, to zaliczyaby do spraw istotnych to, co ksiki uznaj za powierzchowne, bahe, powszednie: to wszystko, co zostao powiedziane i przede wszystkim to, czego nie mona byo powiedzie: spotyka nas to w kadej chwili z tymi, ktrych kochamy.

  • II

    Dlaczego i jak Albert Camus wstpi do partii komunistycznej? Takie pytanie jest zadawane i stawiane przez wielu ludzi, chocia twrczo pisarza nie zostaa w sposb bezporedni dotknita tym, krtkim zreszt, czonkostwem.

    *

    W epoce Frontu Ludowego wielkie wzburzenie panowao w Algierze i to nie tyle w spoecznoci arabskiej, jak mona byoby sdzi, lecz u Europejczykw, przyjaci Arabw. Ci pierwsi chtnie demonstrowali, ale nie zawsze pojmowali sens swoich manifestacji. Analfabeci, ktrym kazano krzycze Les Soviets partout, woali Des souliers pour tous!. Brzmiao to podobnie i byo dla nich bardziej zrozumiae. Zaoono Dom Kultury; jego sekretarzem generalnym zosta Albert Camus, inicjujcy wiele spotka, na ktrych zajmowa si propagowaniem potrzeby rozwoju kultury rdziemnomorskiej. Nie miaa by ona mistyk acisk, tak jak gosia propaganda faszystowska, lecz wizaa si z Hiszpani, krajem podtrzymujcym sta wi midzy Europ a Afryk Pnocn oraz - wiadkiem ich wsplnego pochodzenia Orientem. Powsta Union franco musulmane (Zwizek francusko- muzumaski), opublikowano broszury na temat udziau algierskich muzumanw we francuskim parlamencie ,zaoono grup Esprit, gdzie miaem okazj zabra gos. Union fdrale des tudiants (Federalny Zwizek Studentw) powsta z tymi samymi hasami wyzwolenia autochtonw oraz postpu spoecznego. Odbyway si pokazy filmowe, nie tylko w Algierze, ale take w licznych miastach departamentu dziki oddziaowi Domu Kultury o nazwie Cin travail (Kino praca). Pamitam jeszcze kilka filmw: LIde Fransa Masereela, Espagne 1936 (o wojnie domowej),Les Amies (film sowiecki o latach 1914 1917), La Prise de Sietamo (zdobycie miasta przez hiszpask milicj republikask) itd.

    W midzyczasie ksika Gidea Retour de lU.R.S.S. spowodowaa duo emocji. Groupe des Amis de Commune (Grupa Przyjaci Komuny) pisma intelektualistw komunistycznych, ktre miao licznych czytelnikw nie tylko w Paryu, gdzie wychodzio w listopadzie 1936 r. zorganizowaa dyskusj. Mona o niej powiedzie jedynie tyle, e potoczya si stosownie do zajmowanych powszechnie w nadchodzcym czasie stanowisk. Generalnie publiczno opowiadaa si za Stalinem, ktry ich zdaniem nie mg by dyktatorem podobnym do Hitlera czy Mussoliniego, poniewa w odrnieniu od tamtych - wyraa myli wszystkich Rosjan: Gide nie zna wystarczajco dobrze problemw politycznych i ekonomicznych, opisywa je pobienie, w kadym razie nawet jeli mia racj, to jego ksika bya niefortunna, bo jak mona utrzymywa, e w Zwizku Sowieckim tamsi si kultur, kiedy jest tam biblioteka liczca dziewi milionw woluminw i gdzie wypoycz wam kad ksik, o jak poprosicie?.

    Nie chc duej zatrzymywa si przy tym widowisku, w ktrym nie uczestniczy Albert Camus. Jeeli o nim mwi to dlatego, i wiadczy ono o wielkiej nadziei, ktr sporo ludzi widziao w zmianie reimu, zreszt zachowujc pen lojalno.

    Jeszcze bardziej charakterystyczne byo przedstawienie przygotowane przez Alberta Camusa i jego towarzyszy w Thtre du Travail (Teatr Pracy), ktry sta si Thtre de lEquipe dopiero po odejciu od aktywnego uczestnictwa w polityce. Znw widz t drewnian sal zwan Bains Padovani w Bab-el-Oued, z wygldu bardzo ubog, zbudowan na palach nad brzegiem morza. Plaowicze, ktrzy rozbierali si i ubierali w kabinach

  • usytuowanych poniej, zachodzili do niej, aby napi si anywki lub potaczy w niedziel. To wanie tutaj odbyo si przedstawienie Temps du mpris (Czasw pogardy), powieci Malraux zaadaptowanej na sztuk teatraln, granej dziki yczliwemu, przesanemu telegraficznie, zezwoleniu jej autora. Oczywicie to byo tylko przedstawienie amatorw, zrobione z niczego: Louis Miquel przygotowa prost scenografi, mundury SS, wspczesne ubrania; publiczno odegraa rol uczestnikw zgromadzenia. Sztuka grana bya z zaangaowaniem, tak jak byaby grana nastpna, ktrej miano da tytu Rvolte dans les Asturies (Bunt w Asturii), lecz nie doszo do jej wystawienia, poniewa zesp nie dosta pozwolenia na wynajcie sali.

    Albert Camus by animatorem tych wszystkich wydarze. Mylaem, i dziki swym zdolnociom odegra du rol w polityce. Mia ambicj odpowiedni do swojego wieku, ktra u niego jeszcze bardziej bya uzasadniona. W ktr stron skieruje swoje moliwoci? Na pewno tam, gdzie jego entuzjazm znajdzie ujcie w realizacji ideaw. (Zdziwiony byem, e ta quasi - rewolucja jest w ogle potrzebna, aby uzyska patne urlopy, zmniejszenie tygodnia pracy i inne reformy). Partia komunistyczna bya awangard Frontu Ludowego i przycigaa swoj dyscyplin oraz ekspansywnoci. Camus mg zapewni sobie prawdziw karier godn imienia Juliena Sorela. Z drugiej strony partia ludowa potrzebowaa, jak to si mwi dzisiaj, kadr oraz, jak ju powiadano, odpowiedzialnych osb, aby nie posuy si okreleniem bardziej precyzyjnym, ktre popado w nieask (uywane byo przez ohydne reimy) szefw.

    Poradziem wic Albertowi Camusowi zapisa si do Partii. Czy Camus mgby mie jakie powane zastrzeenia co do takiego wyboru? Nie

    uwaaem tak. Wybierajc wiar, nie mia szacunku dla wiary. Dzieje idei nie popychay go w stron takiej lub innej doktryny, chocia jeden jego list do mnie wiadczy, e spotkanie hellenizmu i chrzecijastwa stao si dla niego powodem do refleksji. (wiadczy o tym temat pracy dyplomowej oraz artyku o Bergsonie w jednym z numerw pisma Sud, gdzie publikowaem eseje moich uczniw). Zachowujc swj punkt widzenia, Camus poszukiwa raczej prawdy elementarnej, z ktrej mgby czerpa metod ycia i mylenia. W tym momencie odczuwa bardzo silnie swoj upokarzajc sytuacj, ograniczon do ofiarowywanych stypendiw, drobnych zaj, ktre zaledwie umierzay chroniczny niedostatek. Czu solidarno i przepeniao go uczucie silnego braterstwa ze rodowiskiem nieznanych prostych ludzi, co dobrze ilustruje opowiadanie Les Muets (Niemi). Rania go nierwno pomidzy Europejczykami a autochtonami. Krtko mwic, gotw by podj si kariery, ktrej zalety i wady nie stanyby na przeszkodzie jego przekonaniom nawet wicej, gdzie mgby ukaza swoj miar i ponie ryzyko, bez ktrego ycie nie miaoby dla niego sensu. Wszystko wic sprzyjao legitymizacji takiego wyboru. Oto co bardzo szczerze rozwaaem tego wieczoru, kiedy szlimy razem przez Parc dHydra, gdzie mieszkaem przy Colonne Voirol. Camus mia tam wsi do tramwaju, ktry odwizby go do miasta.

    Myliem si. Nie domylaem si, e polityka partii komunistycznej w Algierii bdzie tak nieugita, e dojdzie do potpienia z powodw taktycznych PPA (Parti Populaire Algrien - Partia Ludu Algierii), wwczas jedynej partii opozycyjnej oraz do rezygnacji z poparcia jej przywdcy. Wszystko wskazuje na to, e prawdopodobnie zerwanie byo niespodziane i wyniko w konkretnym momencie, kiedy trzeba byo wybiera pomidzy rodkami a celem. Albert Camus nie mg tego unikn.

    Czybym nie doceni tego, ktremu udzieliem takiej rady? Owszem. Usiujc postawi si na jego miejscu, nie uczyniem tego w peni. Nie przewidziaem ponadto dalszego cigu wydarze.

    Przede wszystkim byem zadowolony widzc Alberta Camusa zaangaowanego po stronie politycznej, ktr mu doradziem. Byem szczliwy widzc go nastpnie, jak poda inn drog, ktra, niezalena od kogokolwiek, miaa by jego drog. Wszystko dziao si tak,

  • jakby chodzio o prb (jednak to nie byo to), i to prb, z ktrej Camus mia wyj w rezultacie wzmocniony.

    Oto list datowany na 21 kwietnia, pisany w Tipasie, gdzie Albert Camus odnalaz (wspomina o tym w post-scriptum) utracony wewntrzny spokj. List ten wydaje mi si teraz jeszcze bardziej wzruszajcy nili wwczas, kiedy by pisany: Mia pan racj, radzc mi zapisa si do partii komunistycznej. Zrobi to po moim powrocie z Balearw. Wyznam panu, e wszystko przyciga mnie do nich i zdecydowany jestem na to dowiadczenie. Wydaje mi si, i bdzie lepiej, jeli zastrzeenia, jakie stawiam komunizmowi, sprawdz w yciu. Przyjrz si lepiej planom i zobacz, jak warto naley przyzna niektrym argumentom. Duo o tym myl i teraz wydaje mi si, e skrajnoci komunizmu opieraj si na pewnej liczbie nieporozumie, ktre mog by bez adnej szkody odrzucone. Poza tym komunizm rni si niekiedy od komunistw. To, co mnie tak dugo powstrzymywao, co, jak sdz, powstrzymuje tak wiele umysw, to nieobecno w komunizmie pierwiastka religijnego. Chodzi o pretensj, jak znale mona u marksistw, do budowania moralnoci, w ktrej czowiek sam sobie wystarcza. To za bardzo przypomina laicki i obowizkowy humanizm la Edouard Herriot. Ale by moe komunizm mona pojmowa jako przygotowanie, jako ascez przygotowujc teren pod czynnoci bardziej duchowe. W sumie jest to wola uniknicia pseudoidealistw, optymistw na zawoanie, ktra ma na celu ustanowienie takiego stanu rzeczy, gdzie czowiek mgby odnale sens swojej wiecznoci. Nie mwi, e jest to ortodoksja. Precyzyjnie mwic, w postpowaniu (lojalnym), ktrego si podejmuj, nigdy nie zgodz si na umieszczenie pomidzy yciem a czowiekiem tomu Kapitau. Kada doktryna moe i musi ewoluowa. To wystarczy, abym si szczerze podpisa pod ideami, ktre odsyaj mnie do moich pocztkw, do moich towarzyszy z dziecistwa, do tego wszystkiego, co uformowao moj wraliwo.

    Jest jeszcze wiele innych punktw, ktre wydaj mi si godne refleksji (faszywy racjonalizm zwizany z iluzj postpu, walka klas i materializm historyczny wyjaniane za pomoc celowoci, ktrej wynikiem byoby szczcie i triumf wycznie klasy robotniczej).

    Wydaje mi si, e czciej samo ycie, a nie idee, kieruje ludzi do komunizmu. Prosz mi powiedzie, co pan o tym sdzi. Pozna pan moje obawy i nadzieje. Bardzo bym chcia ujrze, jak zmniejsza si suma nieszczcia i goryczy, zatruwajca ycie ludzi!

    *

    Wstpienie Alberta Camusa do partii nie byo wic bezwarunkowe. Nie byo take lepe. Polegao na tym, aby dziaa w konkretnym kierunku, zachowujc w caoci prawo do niezalenego mylenia. Nie chcia pozosta obojtnym na bieg wydarze, o czym stale mwi po opuszczeniu partii. Mona przedsiwzi jakie dziaanie na rzecz komunizmu, pozostajc w stosunku do niego pesymistycznie usposobionym.

    W zwizku z czym doczy do opinii wyraonych przez Andr Gidea w Retour de lU.R.S.S oraz do moich, wyraonych w ksice Essai sur lesprit dorthodoxie, o ktrej i znacznie pniej powiada, i jest stale aktualna. W adnym momencie nie by zwolennikiem postawy zaniechania.

    Podczas powstania wgierskiego przeciwko interwencji ZSRR Camus przypomina fakt, i taki a taki pisarz, bdcy jego przeciwnikiem, nie powiedzia: Pomyliem si, co powinien by uczyni. Uwaa go jednak za cakowicie szczerego i zastanawia si, jak mona podejrzewa jego dobr wiar.

    Zarzut, jaki mg postawi Albert Camus tym, ktrzy stali si jego przeciwnikami w tym momencie, mona podsumowa w nastpujcy sposb: ulegli oni fascynacji wadzy partii, ktra po pierwsze symbolizuje histori w ruchu, po drugie skada si z masy robotnikw. Pierwszy punkt odnosi si do filozofii historii: nie mona zakwestionowa

  • Hegla! Wynika z tego, e nikt nie odpowiada za pomoc moich argumentw stwierdza Camus.

    Przede wszystkim jego zdaniem obawiali si oni odcicia od mas robotniczych, ktre reprezentowaa partia komunistyczna. Zreszt procent robotnikw zapisanych do partii w tym czasie nie by tak wysoki, jak mylano.

    Oczywicie Albert Camus nie by przeciwny prowadzeniu dyskusji z parti komunistyczn. Na moj prob wstpi do stowarzyszenia, do jakiego naleaem. Celem stowarzyszenia byo czy pisarzy i artystw europejskich wok problemw, ktre mogyby doprowadzi do odprenia. Rezygnujc nastpnie z czonkostwa, powiedzia co uznaem za suszne e lepiej jest nie nalee do grupy, w ktrej pracach nie mona osobicie uczestniczy. Rzeczywicie, dyrektor komitetu mg uzna, i ma upowanienie do napisania takiego czy innego manifestu, czy podj si takiej a nie innej inicjatywy, nie konsultujc si wczeniej ze wszystkimi czonkami stowarzyszenia.

    Wedug niego byo to niemoliwe i niedopuszczalne. Poproszono go o zainicjowanie dialogu z przedstawicielami przeciwnego obozu, pomimo istnienia rnic pomidzy dwoma systemami politycznymi. Jedni i drudzy mieliby przede wszystkim przedstawi to, co wypadao uzna, np. niektre realizacje spoeczne w ZSRR oraz to, co naleao potpi przykadowo reim policyjny, likwidujcy kultur poprzez brak wolnoci. Nie tylko mona byo to powiedzie, ale wrcz naleao. Jak sam napisa: Doskonaa jasno, okrelenie granic, gdzie moe doj do spotkania i gdzie do niego nie moe doj, wydaj mi si warunkami nie tylko wystarczajcymi, ale wrcz absolutnie koniecznymi do zrozumienia i uzgodnienia postaw.

    Generalnie Albert Camus nie ywi zbyt wielkiego szacunku dla niektrych literatw. W jego oczach zachowywali si jak kobiety, ich reakcje wypyway ze saboci zafascynowanej si. A propos Budapesztu opowiada histori maej dziewczynki (Anouilh posuy si tym zdarzeniem w komentarzu do jednej ze swoich sztuk), ktra gdy j pytano, do jakiej partii kiedy si zapisze mwia: Do najbardziej okrutnej. A na pytanie dlaczego, odpowiadaa: Dlatego, e jeli ona wygra, to bd bezpieczna, a jeli przegra, to i tak niczego nie ryzykuj.

    Taka, zreszt nie idc a tak daleko, ekstremalnie oportunistyczna postawa nie miaa prawie adnego wpywu na Alberta Camusa, ktry uzna za niedopuszczaln opini -wyraon przez pewnego, zreszt niezwykle uczciwego, znajomego - na temat Czowieka zbuntowanego: Niestety! Paska ksika jest pikna, ale sukces odnosi na prawicy!

    *

    Kluczowym problemem dla Alberta Camusa bya Hiszpania. Nie pomija adnej okazji, aby zaprotestowa pirem czy sowem przeciwko reimowi Franco. Nie chcia tam jecha, dopki w Hiszpanii trwa reim.

    *

    To wszystko jest znane. Mniej znana jest liczba jego interwencji w celu uzyskania aski dla winiw politycznych, osobistych interwencji u wanych osobistoci zagranicznych, a nawet francuskich. Ksika, ktr opracowa wraz z Koestlerem w sprawie zniesienia kary mierci, jest znana. Wstrt, ktrego dozna jego ojciec na widok wymierzania kary gwnej w Algierze (fakt ten zna dziki matce), nie by mu osobicie obcy i teraz. Wkomponowa si on w postaw bardziej ogln: Jeli Natura (lub Bg) skazuje czowieka na mier, niech przynajmniej czowiek tego nie robi!

  • Na ten temat Albert Camus zebra dokumentacj - jego troska o dokadn i bogat informacj, przed zajciem stanowiska bya jedn z jego uderzajcych cech. Pewnego razu spotka P.Z., ktry optowa za utrzymaniem kary mierci, posugujc si licznymi przykadami ze Starego Testamentu. A Ewangelia? - zapyta go. Cay czas yjemy w czasach Starego Testamentu - odpar tamten. (Oczywicie bya to prywatna opinia jego rozmwcy).

    *

    Osoba, ktra zamierza przesiewa rozkazy Pastwa lub Partii, zachowujc jedne, odrzucajc drugie w imi sprawiedliwoci czy wolnoci, ryzykuje, e zostanie uznana za reakcjonist lub konserwatyst. Pada wwczas pytanie: chcesz czy nie chcesz rewolucji? Jeli tak, to wyraasz zgod na to, e nie musi si ona liczy z adnymi zasadami, ze sprawiedliwoci i wolnoci. Jeli nie, to jeste ostatnim z burujw, najgorszym konformist.

    Oskaryciel przywdziewa wwczas szaty ekstremisty, ktry uwaa si za wcielenie cnoty siy i oskara innych o umiarkowanie, jeeli nie o miernot.

    Nie w tym rzecz, aby w tym miejscu powrci do polemiki odnoszcej si bardziej do filozofii historii nili do sdw prywatnych, w ktrej zreszt wszyscy mieli, mniejsz lub wiksz, moliwo zajcia stanowiska.

    Filozofia polityczna Alberta Camusa miaa dwojaki charakter: bya zrwnowaona i zaangaowana, zarazem daleka i bliska wydarzeniom. Jego obojtno wyraaa si raczej w rozmowach i w listach ni w publicznych wystpieniach, deklaracjach czy artykuach. W tym przypadku rni si od tylu ludzi, ktrzy prywatnie gosz gwatowne sdy, a publicznie milcz lub wypowiadaj si w sposb uadzony. Inaczej mwic, wykazywa si odwag, kiedy trzeba byo, nie zapominajc ponadto o znaczeniu alternatyw i niuansw.

    I tak kiedy w 1949 r. mody Amerykanin o nazwisku Gary Davis wzbudzi sensacj, ogaszajc si obywatelem wiata, nie podporzdkowujc si rozkazowi mobilizacji, Camus wyrazi swoj aprobat. On jest autentyczny, oceni Camus, ktry czyta wtedy ponownie Don Kichota i w osobie Daviesa odnajdowa charakter prostego Sancho i szalestwo jego pana. W kocu wyczerpany by atakami jednych, ktrzy oskarali go o wspprac z Ameryk, jak i drugich, ktrzy oskarali go o to samo z ZSRR. Pragn wprowadzi nieco moralnoci do dungli narodw, a goszc sprawiedliwo i pokj, sam musia nieco popracowa nad sob, poniewa jego temperament afrykaski bliszy by raczej stanom ekstremalnym. Sam musia zapanowa nad sob, kiedy mwi o zgodzie, proponujc rozejm dla ludnoci cywilnej w Algierii. Z jednej strony widzia Europ zagroon przez miliony godnych i niemajcych nic do stracenia ludzi. Z drugiej strony sami sceptycy i bogacze. Jakie miejsce przynaley artycie oddanemu swojemu dzieu, potrzebujcemu podpory, a jakie temu, kto jeszcze bardziej potrzebuje y w atmosferze sprawiedliwoci? Trzeba kocha sprawiedliwo i pikno - w tym przypadku jest si jednak samemu!

  • III

    Czy artysta moe by w tym samym czasie artyst i krytykiem? Czy mona tworzy i zarazem ocenia swoj twrczo? Nie, nie w tym samym czasie. Albert Camus mwi: Artysta nie zna si na tym, co robi... I opowiada si za koniecznoci przygaszenia wiata podczas pracy twrczej.

    Jeli si zaoy, e dzieo ma swoje przed i po, to w trakcie jego powstawania ginie to, co jest nieodpowiednie. Albert Camus w rwnym stopniu obdarzony by jasnoci myli, jak i oddany swojej pracy. Poniej przedstawiam kilka jego spostrzee i uwag, ktre wypowiedzia na temat niektrych swoich utworw.

    Jeeli chodzi o Obcego, to Camus mia wiadomo, i sam proces mg kojarzy si z Procesem Kafki. Mimo tego nie wyrzek si swojego pomysu, poniewa zna gone procesy sdowe i nie podj decyzji w sposb arbitralny... Poza tym same postacie oraz wtki powieciowe byy zbyt zindywidualizowane, zbyt zanurzone w codziennoci, aby pojawio si ryzyko podobiestwa do czysto symbolicznych odpowiednikw u Kafki.

    Teatr natchn Alberta Camusa wieloma pomysami i teoriami w najlepszym sensie tego sowa, poniewa wywodzcymi si z praktyki. Jego zdaniem teatr potrzebowa dynamiki wydarze, a nie nieadu. To dlatego, jak twierdzi, swojemu Kaliguli da bardzo konwencjonalne powody do buntu.

    Jego zdaniem utwr dramatyczny nie moe by dzieem intelektualnym i przede wszystkim opiera si musi na wydarzeniu: dziaanie powinno wyprzedza idee. Czy Szekspir nie bra idei prawie zewszd, z banalnej codziennoci, z frazesw najbardziej oklepanych?

    Pracujc nad Kaligul, Camus szuka prostych idei, uderzajcych sytuacji, nieustajcej akcji. Taka koncepcja teatru bya przeciwstawna waciwemu teatrowi idei, a wic (i) czemu przesadnie sztucznemu, gdzie tezy nie zderzaj si, a s byskotliwie przedstawiane z rozmaitych punktw widzenia jak w grze, aby raczej publiczno oczarowa nili przekona, a jeszcze mniej, aby j czego nauczy.

    Kiedy w obecnoci Alberta Camusa (w ostatniej klasie przed matur) cytowaem i chwaliem ywoty cezarw Swetoniusza, czyniem to posugujc si romantycznym oraz Gabriela dAnnunzia punktem widzenia. Sowa Kaliguli: Wszyscy s winni, ktrymi bez rnicy skazywa winnych i niewinnych, wzbudzay we mnie entuzjazm swoj nieczu miaoci. Barbarzyski Nietzsche oto kim by dla mnie ten cesarz (a nie tylko chory czowiek lub szaleniec).

    Dostrzegaem poza tym u niego lad jakiej tsknoty za absolutem, przed ktrego obliczem wszystkie, najbardziej rnorodne rzeczy gubiy swoje rnice, upodobniajc si do siebie. W tego typu egzaltacji panteistycznej nie przykada si wagi do moralnoci.

    Albert Camus do postaci Kaliguli, ju przemienionego, doda aspekt gboko ludzki, co uczynio z niego osobowo wieloznaczn. Kaligula jest jednoczenie potworny i czuy. Mona powiedzie, i sta si potworem tylko dlatego, i wczeniej by zbyt czuy kiedy jego uczucie do utraconej kobiety okazao zbyt wielkie. Dziaa w rozpaczy, a nie kady potrafi rozpacza.

    Podobao mi si Le Malentendu (Nieporozumienie), pomimo i dystansowaem si od tonu niektrych scen. Zreszt pomidzy nami zawsze bya rnica, dotyczca raczej uczu i ekspresji ni wiatopogldu. Rozpacz, spowodowana tsknot za socem i morzem,

  • dotykaa mnie co najmniej w takim samym stopniu, co rozpacz wynikajca z utraty absolutu w Kaliguli.

    Ale nie wolno ogranicza straty metafizycznej do straty fizycznej. Tematem sztuki jest przecie wygnanie w sensie pascalowskim, co potwierdzi sam autor. O Nieporozumieniu mwi, i jest to historia o utraconym i nieodnalezionym raju bardziej ludzkim od jakiegokolwiek wczeniej przez niego prezentowanego, ale wcale nie bardziej pozytywnego.

    Camus zaoy, e napisze wspczesn tragedi, nie zapoyczajc od Grekw ich legend. Podczas pracy napotka podstawow trudno: jak zaznaczy konieczny dystans i nie popa przy tym w mieszno? To bya kwestia tonu. Wyraenie zbyt wielkiej poufaoci jak i przesadnej godnoci mogo w rwnym stopniu mija si z celem. (Wiadomo zreszt, e po pierwszym przedstawieniu autor wprowadzi zmiany w sztuce).

    Te dwie sztuki zostay opublikowane razem. (W latach 1939 - 1943 tekst Kaliguli zmieniany by pod ktem gwnego tematu). Zamiarem Camusa, skoro te dwa utwory sceniczne rniy si diametralnie od siebie, byo osign rwnowag tonu w jednym tomie.

    *

    Mit Syzyfa jest emanacj najgbszych przekona Alberta Camusa, ktry lubi je precyzowa i oznacza ich zarysy.

    Chcia tak kierowa swoim yciem, jak myl, chcia y zgodnie ze swoimi uczuciami. Jednak prawie nie wierzy, e to jest moliwe byby to graniczny przypadek. Punkt, w ktrym Nietzsche odkry szalestwo.

    W naszym absurdalnym wiecie niektre cnoty nie utraciy swojego znaczenia, na przykad honor, wierno, wyznawane przez samotnikw, ateistw, arystokratw. Prowadz one jednak do wnioskw nie do zaakceptowania, a prawda moe by odrzucona przez tego, kto j znalaz.

    Nie mona te liczy na korzyci, wypywajce z przyjcia sytuacji gracza lub dyletanta. Konsekwencje, wynikajce z przyjcia wiary w wiat cakowicie obcy wartociom humanistycznym, mog by powane i niegodne tego, ktry tak wanie myli. Lepiej odwrci wzrok od tego demoralizujcego widowiska i to nie dlatego, i jest ono odpychajce. Jak mwi Newman, mona podziwia rzeczy tego wiata w tym samym czasie, kiedy z nich rezygnujemy. Taka te bya osobista konkluzja Camusa.

    Pniej (w 1945), kiedy powraca do tematu absurdu, broni si przed myl, i jego esej zawiera wszystko; po prostu chcia wycign logiczne konsekwencje z filozofii nie-znaczenia(philosophie de la non-signification). Zaleao mu wic na doprowadzeniu do koherencji.

    Niestety, wynikao z tego, i aden sd wartociujcy nie moe by utrzymany, co wydawao mu si niemoliwe, bo wszystkie nasze czyny zawieraj sdy wartociujce. Chocia mwi si, e wszystko jest dozwolone, to przecie s dziaania, ktrych si nie podejmuje, s sowa, ktrym nie sposb zaprzeczy... I konkludowa: Jest mit absurdu, ale nie ma filozofii absurdu.

    Jakie byy wwczas jego horyzonty? Mia nadziej, dziki jakiej pokorze i wytrwaoci, ktrych nie potrafi jeszcze okreli, osign co w rodzaju zgody na wiat, jak to zdarza si w przyjani czy mioci. Uwiadamia sobie jednak dobrze, jakie byyby trudnoci z osigniciem tego stanu rzeczy. Napisa: nie upada na duchu ten, kto pragnie! To nie by jeszcze ten moment. Trzeba byo jeszcze poczeka, aby skorzysta z cienia i soca...

    Czekajc, zabra si za pisanie Czowieka zbuntowanego, ktry sporo go kosztowa, tym bardziej, i podj si go w trudnym czasie powojennym. Ja sam wanie udaem si do

  • Egiptu, ktry cieszy si wtedy rajskim dobrobytem w porwnaniu z ndz panujc we Francji.

    Camus radzi mi, abym wystrzega si faszywej wiadomoci. Niech si ciesz ludzie szczliwi lub tacy, co chc nimi by! Rozpozna w tym mona gwn jego ide, gbokie jego przewiadczenie. On sam podczas zimy 1945 by wyczerpany troskami materialnymi i marzy o czasie wolnym, ktrego nie mg mie. Nie mona pracowa bdc tak wykoczonym, powiada, dodajc i nie mia ani jednego dnia odpoczynku od trzech lat. Nic z tego nie pojawio si w jego twrczoci, chocia mona rzec, i znalazo swoje miejsce w jednej z pniejszych nowel, w ktrej czowiek jest bardziej samotny ni solidarny. Przygotowywa swojego Czowieka zbuntowanego, w ktrym zamierza ujawni jako bd i fasz kult historii oraz woli mocy.

    W sposb naturalny doprowadzio go to do krytyki heglizmu i nietzscheanizmu. Co do Hegla nie mia skrupuw. Z Nietzschem byo inaczej. Camus zawdzicza mu zbyt duo, aby o nim mg

    zapomnie. Jednak pewien rodzaj nietzscheanizmu przedua lini Hegla. Camus uznawa, e yjemy w historii: std do mylenia, e historia jest wszystkim, rozciga si przepa, poniewa, jak mwi, yjemy w historii, lecz umieramy poza histori. Przypomina mi to sowa Bossueta: Umrzemy samotnie. Tym powiedzeniem Camus powrci do koncepcji helleskiej oraz chrzecijaskiej.

    Koczc swoje dzieo pragn wykaza odnoszc si przy okazji do specjalnego numeru pisma Le voyage en Grce, kierowanego przez Joannidsa, a powiconego czowiekowi rdziemnomorskiemu i jest to jedyny typ czowieka, jaki mona jeszcze przeciwstawi czowiekowi rosyjskiemu i atlantyckiemu, midzy ktrymi zmusza si nas do wyboru.

    *

    Filozofia grecka zawsze bya dla Alberta Camusa rdem fascynacji. Pytajc mnie, czy istnieje wspczesna francuska edycja dzie Epikura, stwierdzi: Im wicej wiem, tym bardziej jestem zadziwiony wieloci spraw niezmiennie prawdziwych i nowych, ktre Grecy wyrazili.

    Sprawy prawdziwe - wielu i dzisiaj by si z tym zgodzio. Wielu te nie zgodzioby si, e s one nowe chociaby dlatego, e przykadowo ich nabyta prawda ma odleg przeszo, jak geometria Euklidesa, albo zostaa wyrugowana przez jedn z tych prawd wydedukowanych z historii, jakie s modne od stulecia lub dwch, wedug ktrej natura jest zaledwie wiecznym stawaniem si.

    Po swoim powrocie z Ameryki Camus powrci do pisania Dumy, chocia mia wielkie kopoty z jej ukoczeniem. Nie by z niej zadowolony. Wtpi w ni i wtpi rwnie w siebie samego. Sawa, ktr zdoby, nie uderzya mu do gowy. Nie odrzuca jej oczywicie. By nieznanym, kiedy si publikuje, to niezdrowe, mawia. Najczciej nie myli si. Zawsze sukces przekracza jego najmielsze nadzieje i teraz go krpowa. By moe ta powstajca, nowa ksika zawiedzie czytelnikw, jak zawodzi jego samego? Mona wyrazi zdziwienie, e w Camusie zrodzio si wtpienie w dzieo, ktre tak dobrze zostao przyjte i nadal jest namitnie czytane. Albert Camus podlega jednak stanom niepewnoci, ktre niewtpliwie zadziwiyby tych, ktrzy znali go tylko jako autora.

    Wolaby poza tym nie by nkanym przez werbownikw - kadrowych partii i Kociow, poza ktrymi jak powiada nie dadz wam spokoju. Dy do niezalenoci, ktrej wszyscy mu odmawiali.

  • Pozostawa powany problem wartoci wiecznych. e s te wartoci, Camus nie wtpi. W Dumie potwierdza ich istnienie na poziomie ludzkim. Jednak uwaa, e afirmacja wartoci na jakimkolwiek poziomie wymusza afirmacj wartoci jako takiej. Chcc pozosta szczery, waha si, rozdzierany dylematem: jeeli nie ma wartoci wiecznych, to komunizm ma racj. Nie wolno kupczy cen, jak paci si za wybudowanie nowego spoeczestwa, w przeciwnym razie pozostaje Ewangelia. Synteza - chocia podana nie wydawaa mu si moliwa. Jednakowo nie zgadza si ani na wadztwo przemocy, ani niesprawiedliwoci.

    Duma zrobia na mnie, jak na wszystkich uwaniejszych czytelnikach, wraenie, ktre na pocztku nie byo due, lecz w miar lektury stawao si trwalsze i coraz bardziej gbokie. Pierwsza lektura niektrych stron gdzie bohaterem jest Rieux poruszya mnie. Powiadomiem autora o moim doznaniu. Problem za drczy wszystkich, ktrzy je sobie uwiadomili, a ja uzyskaem tak wiadomo bardzo wczenie. Moja edukacja, mj charakter nakaniay mnie do przyjcia idei winy jako rda za, Camus natomiast by innego zdania.

    Jednake filozofia Alberta Camusa miaa swoje niuanse, chocia czsto wyraana bya w sposb kategoryczny. Nastpnie zacza dokonywa si powolna ewolucja jego pogldw.

    Na zawsze zachowa tak podstawow postaw, ktra nakierowywaa go przeciwko karze wymierzanej przez ludzk sprawiedliwo. Pewnego dnia, po wyzwoleniu Francji, by obecny na jednym z wielu procesw zwanych czystkami. Oskarony w jego oczach wyglda na winnego, a mimo wszystko Camus opuci sal sdow przed kocem, gdy poczu solidarno z tym czowiekiem, by z nim (jak to sam wyrazi). Nigdy wicej nie chcia by na podobnym procesie. Ani katw, ani ofiar - jak pisa w Combat. Uwaa, i kady winny nosi w sobie jak czstk niewinnoci.

    Ostatecznie naleaoby zachowa te dwa przeciwstawne pojcia, aby dotrze do prawdy. Czowiek nie jest niewinny, lecz zarazem nie jest winny. W jakiej mierze i w jakich granicach? Nie wiadomo. Czekajc poniewa jest to etyka prowizoryczna Rieux, porte- parole autora, wierzy, i trzeba wyleczy to wszystko, co moe by wyleczone. Wyznanie niewiedzy, ale rwnie postanowienie w znaczeniu podjcia koniecznego dziaania, bez wzgldu na to, jak niepewny byby rezultat.

    Ltat de sige (Stan oblenia), ktrego premiera przycigna spor publiczno (nazwiska wsppracownikw, jak Balthus, Barrault itd. doday jeszcze blasku samemu autorowi), nie odnis adnego sukcesu. Albert Camus nie mniej jednak starannie przygotowa sztuk, nie tylko jeli chodzi o sam redakcj. Spdzi nad ni pi tygodni, pracujc od godziny czternastej do drugiej w nocy. Jego zwolennicy i przeciwnicy zjawili si na przedstawieniu, ale krytyka w oglnoci bya nieprzychylna i sztuka pokazana zostaa jedynie 23 razy. Oto czego dowiedziaem si z bdc daleko z czasopism i z jednego listu od Camusa.

    Nie by na tyle hipokryt, aby po porace cieszy si lub udawa obojtnego. Uwaa, e dziki temu ma subteln satysfakcj polegajc na tym, i bdzie mia mniej spotka. O samej sztuce mwi, i bya to prba stworzenia czego w rodzaju wspczesnego moralitetu oraz dodawa: Dobrze widz jej braki. Woyem w ni jednak sporo wasnego uczucia. Jest to dzieo mioci (w szerokim sensie tego sowa). W kadym razie teraz pisz sztuk, ktr miaem ju na warsztacie.

    Sztuka, nad ktr Albert Camus pracowa, nazywaa si Les Justes (Sprawiedliwi). Zacz od nadania jej tytuu Les Innocents (Niewinni). Zwrciem mu uwag na dwuznaczno tego sowa, ktre moe mie w rwnym stopniu znaczenie pejoratywne, jak i przeciwstawne. Przyzna mi racj: W zawarem ironi, na ktr sam jestem osobicie wraliwy. W rzeczywistoci s to sprawiedliwi. A za wcieko si paci.

  • Przedstawienie spowodowao sprzeczne oceny i uzyskao pomimo talentu gwnej odtwrczyni poowiczny sukces. Inaczej byo potem.

    Po Wygnaniu i krlestwie(1955) Camus zamierza napisa, jak to nazywa, powie direct (wprost), czyli tak, ktra nie byaby jak poprzednie zaplanowanym mitem. Z gry opowiada o powieci, e bdzie edukacyjna (odniesienie do LEducation sentimentale Flauberta) lub podobna. Myla, jak pniej zrozumiaem, o Premier homme (Pierwszym czowieku).

    *

    Kiedy Albert Camus opowiada o swoim dziele robi to obojtnie, co kontrastowao z jego widocznym przywizaniem do wasnych idei. Nie liczc samych cierpie, wynikajcych z choroby, wojny, wygnania z ojczyzny itd., czsto odczuwa strach przed pust kartk. Majc 44 lata (w 1957) zapytywa si samego siebie, czy nie byoby lepiej przerwa tego jak uwaa jaowego wysiku, ktry zabiera go innym oraz w wielkiej czci samemu sobie. Te refleksje snu tu przed otrzymaniem nagrody Nobla.

    O nagrod Nobla nie stara si. Take nie odmwi jej przyjcia. Z jakiego powodu miaby to robi? Ogoszenie korzystnego dla niego werdyktu nieco go oguszyo. Poczu potrzeb wycofania si. Przed wyjazdem do Sztokholmu uda si do Algierii, aby tam zebra elementy autobiografii nie tylko samego siebie, lecz pierwszego czowieka, biednego Europejczyka, ktry lduje na nieznanej i wrogiej ziemi i zakorzenia si tam, aby stworzy nowy nard. Przynajmniej taka bya intencja autora.

    W kocu to potrzeba samotnoci i ciszy kazaa mu osi w Lourmarin, gdzie udawao mu si dobrze pracowa nad wasnymi rzeczami. Powiada o sobie, e jest kompletnie zdegustowany tym, co mwi si i pisze, nowoczesnoci, epok, rwnie swoimi dawnymi ksikami.

    Jakie wic ycie zamierza prowadzi? Pisa o tym w licie z 28 grudnia 1959, tzn. na tydzie przed swoim powrotem z Michelem Gallimard, z ktrym zwizany by wielk przyjani; przed powrotem, ktry na zawsze zosta zatrzymany midzy Sens a Fontainebleau. Spdzi wanie sze tygodni w swoim domu w Lourmarin. Dobrze tam pracowa, prowadzc ycie klasztorne, skadajce si z samotnoci i prostoty, ktre sprzyjay jego pracy, chocia jak mwi praca bya przymusem, ktry sobie zadawa; przymusem niezbdnym i zbawiennym.

    Zamierza przeplata pobyty w Paryu tymi w Lourmarin. W kadym razie cieszy si, e bdzie mg od czasu do czasu powraca do tej piknej i dobroczynnej krainy, ktra przyniosa mu ukojenie.

  • IV

    Przypadek Alberta Camusa nie jest najmniejszym paradoksem w historii literatury. Autor Obcego, kiedy mieszka przez kilka lat u swojego wujka w okresie dojrzewania, ksztatowa gust majc za pokarm duchowy dziea zebrane Anatolea Francea. Sam Camus zadziwia si tym: w modym wieku czyta takiego zapomnianego autora! Specjalici od wpyww oraz rde w tym przypadku nie maj szans.

    Wujek Alberta Camusa, pan Acault, by z zawodu rzenikiem, a jego sklep nazywa si francusko-brytyjski, aby pokaza burujom, jak powiada, e jego miso jest pierwszej jakoci. By to czowiek o oryginalnym charakterze, ktry sam si uksztatowa. Kiedy go poznaem, nie mg mie wicej ni pidziesit lat. Smakosz peen ycia, dowcipny, typ rabelaisowski. Jego ulubionym daniem bya kiebasa z Lyonu. Mieszka zreszt w Lyonie. Jego bratanek opowiedzia mi, i w czasach rozkwitu ruchu anarchistycznego by aktywnym anarchist. Pozostay mu po tym epizodzie sdy mao konformistyczne - partia komunistyczna tak samo nie podobaa mu si, jak partie prawicowe czy Koci. Jego upodobanie do Anatolea Francea wytumaczy mona w miar dobrze epok jego modoci. France uchodzi wwczas za najlepszego pisarza wszech czasw.

    Atoli nie wycza innych pisarzy, skoro podziwia Joycea, ktrego Ulissesa przeczyta i wraca do niego. Zapewne jego entuzjazm wywoyway strony pene humoru i rubasznoci. Zdarzao mi si wypi z nim kieliszek anywki w Caf de la Renaissance na ulicy Michelet na wprost jego sklepu rzeniczego.

    Powoanie pisarskie u Alberta Camusa pojawio si bardzo wczenie. W klasie drugiej oraz prawdopodobnie w pierwszej licealnej w Algierze redagowa szkolne czasopismo wraz ze swym koleg Didier (ktry zosta jezuit i zgin kilka lat temu w wypadku). Niczego to nie dowodzi by to rodzaj rozrywki szkolnej.

    Zupenie co innego byo wwczas, kiedy pewnego dnia spotkaem go przed gwn poczt w Algierze (by wanie po maturze) i gdy zapyta mnie, czy moim zdaniem mgby pisa, to znaczy pisa rzeczy warte publikacji oraz czy da sobie rad na studiach filozoficznych!

    W wieku osiemnastu lat Albert Camus ze wszystkich sawnych pisarzy tamtej epoki wola Gidea, ktrego Dziennik uwaa za ludzki (na tak ocen niewielu zasugiwao w jego oczach).

    W tamtej epoce nie mg wiedzie o tym, i pewnego dnia zamieszka w tym samym domu co Gide, przy ulicy Vaneau. Ze wszystkich modych pisarzy Gide wola Sartrea i Camusa, a jego sdy przechwytywane byy niewiarygodnie szybko przez opini publiczn. mier Gidea w 1951 roku nie pozostawia Camusa obojtnym.

    *

    W tamtym czasie Camus uwaa Prousta za twrc (jego zdaniem nie byo wikszej pochway); w dziele tego pisarza uderza go kontrast pomidzy wielkoci kompozycji a drobiazgowoci szczegu. Tak go podziwia, e z niechci jak mwi odrywa si od jego ksiek. Tyle rzeczy w nich znajdowa, ktre sam przeczuwa, e koczy refleksj: Wszystko zostao powiedziane. Nie ma po co do tego wraca. Widzc jego podziw tym bardziej byem szczliwy, gdy to ja daem mu zupenie przypadkowo W poszukiwaniu straconego czasu, nie wiedzc, czy wiat Prousta bdzie mu odpowiada.

    *

  • Od czasu do czasu dzieliem si z nim lekturami, kiedy chodzio o ksiki, ktre moim zdaniem warte byy uwagi. Tak byo z ksik Rachel Bespaloff Cheminements et carrefours, gdzie Camus znalaz tematy, ktrymi sam si zajmowa. Podoba mu si jej wraliwy, jak okreli, ton, aowa jednak, i idee za bardzo zostay skondensowane (wada ta bya tylko rezultatem zbyt radykalnie zastosowanego dobrego pomysu). Jedynym zarzutem, jaki naprawd postawi temu tomowi esejw (moim zdaniem wspaniaemu), byo stwierdzenie, i znaczenie sowa absurdalny nie bardzo rnio si od pojcia irracjonalny. Jego zdaniem Nietzsche niewiele mia wsplnego z Kierkegaardem. Wiadomo, biorc pod uwag twrczo Camusa, jak wane byo to w jego przypadku rozrnienie.

    Camus nie by niestrudzonym czytelnikiem. Lubi jednak by na bieco z najbardziej interesujcymi publikacjami, nawet z dziedzin, ktre stosunkowo oddalone byy od jego zainteresowa, ale tylko pozornie.

    Pewna ksika uderzya mnie dziwn osobowoci gwnego bohatera oraz nowatorstwem myli. Chodzio o zakonnika znanego jedynie w swoim zgromadzeniu i yjcego na uboczu, z ktrym spotkania nie odmwiby Bergson czy inne wielkie umysy. Camus nie pozosta nieczuy na wielko tego bohatera przedstawionego przez Jeana Guittona i bardzo chcia powici Portrait de M. Pouget (Portretowi pana Pouget) artyku, ktry wedug mnie -wskazywa na wietne zrozumienie tematu, a ocena jego bya bardzo sprawiedliwa.

    *

    Podczas pracy nad Czowiekiem zbuntowanym A. Camus powodowany uczciwoci intelektualn - przeczyta znaczc liczb ksiek, ktre pozwoliy mu odkry niektrych, rzadko wspominanych, poniewa usytuowanych poza gwnym nurtem epoki, dziewitnastowiecznych mylicieli. Podobnie byo z lektur wielu pozycji o rewolucji rosyjskiej 1905 roku przed prac nad Sprawiedliwymi.

    Jego ulubione utwory zawsze byy autorstwa moralistw, jak na przykad Chamforta, ktremu powici wykad. Sam uwaa si za moralist i zostawia Niemcom, i ich niezliczonym uczniom pikn nazw filozofw.

    *

    Jego znane stosunki z Sartreem wynikay, jak wiadomo, z ogromnej rnicy charakterw, chocia cenili si nawzajem. Camus by wdziczny Sartreowi za artyku o Obcym, ktry ukaza si w Cahiers du Sud. Podziwia jego analiz, uznawa zasadno niektrych zarzutw, przenikliwo niektrych uwag. Nie wypowiada si na temat sposobu rozbioru dziea, ktrego tworzenie ma charakter spontaniczny, niewspomagajcy powstania tak inteligentnej analizy. Uznawa jednak, e jeli chodzi o krytyk, to jest ona rodzajem gry. W kadym razie, jak stwierdza na koniec, znajc tych, co s przeciwko Sartreowi, trzeba by razem z nim.

    *

    Albert Camus od pocztku swojej kariery y w dwch rnych rodowiskach w Algierze wrd modych ludzi swojej generacji, ktrzy publikowali w wydawnictwie Charlot, a nastpnie w Paryu w krgach la Nouvelle Revue Franaise (NRF). Charlot, ktrego

  • poznaem jako ucznia, od najmodszych lat wykazywa ywe zainteresowanie i ksikami, i sprawami finansowymi, co musiao doprowadzi do zaoenia przez niego wasnej ksigarni. Nazwa j Les vraies richesses, zapoyczajc nazw z tytuu ksiki Giono. Charlot stworzy kolekcj maych ksiek w formacie broszur Mditarranennes oraz pismo Rivages. Dziki tym wydawnictwom modzi autorzy, ktrzy nie mieli innych moliwoci druku, mogli da si pozna jako pisarze. W ten sposb Albert Camus opublikowa (nie liczc wczeniejszego anonimowego tumaczenia Coplas andalouses) LEnvers et lEndroit (Dwie strony tego samego) oraz Noces (Zalubiny). Obie ksieczki odniosy sukces u niewielkiej, lecz uwanej publicznoci studenckiej w Algierze.

    Rkopis Obcego zosta natychmiast zaakceptowany w wydawnictwie Gallimarda, ktre wysao autorowi kontrakt na napisanie dziesiciu pozycji oraz zaliczk.

    Rzecz zbyteczn jest pisanie tu o przyjaniach i stosunkach, jakie Camus zawiza w NRF.

    *

    Wiem dobrze, e najwiksze wraenie na modym Albercie Camusie wywary ksiki La Douleur Andr de Richaud oraz La Maison du Peuple Louis Guilloux, ktre bliskie byy jego wiatu. W ten sposb spotka si z utworami moich przyjaci. Camus we wstpie do Compagnons (Towarzyszy) Guilloux wytumaczy, dlaczego wzruszay go tego typu ksiki, w ktrych biedne i czasami poranione dziecistwo suyo jako poywka dla dziea. Pozwalay one odkry skarb, ktry - zdaniem tylu innych - wypadaoby schowa i zapomnie. Czy geniusz Gorkiego nie polega na tym, aby nigdy nie zgubi z pola widzenia tego, co kazao mu cierpie i przeksztaca nieszczcie w pikno, jak gdyby to ostatnie nie mogo wnikn w nas inaczej jak przez zranienie?

    Kilka miesicy przed swoj mierci Camus czyta listy Nietzschego. Nietzsche, powiada, mwi o sobie jako o Panu Bogu, nie przestajc by przy tym

    godnym poaowania. Wic nie by to Pan Bg. A propos Nietzschego przypominam sobie, e dawno temu zapoznaem Camusa z

    ma ksik opublikowan pod pseudonimem, a zatytuowan Divinit de Nietzsche (Bosko Nietzschego). Byo to arliwe potwierdzenie jego boskoci. Bardzo lubiem t ksik, ktra bya czym wicej ni apologi: to by akt wiary. Nietzsche w Eze i w Turynie oraz jego objawienie prawdy o sobie!

    Camus, rozwaajc ten akt wiary jako gr na powanie, pozostawa nieufny. Rozumia jednak t pomyk i j wybacza Nietzsche zawsze przejawia wol nieuwiadomionego naladownictwa, na przykad Dionizosa czy Chrystusa. Wedug niego Nietzsche naladowa ich, poniewa by wyczerpany byciem sob. A trzeba, dodawa, zgadza si na bycie sob.

    Tym, co Camus podziwia przede wszystkim u Nietzschego bya jego nieustajca walka z fizycznym blem. Jako podsumowanie, dorzuca: Nie zawsze jest prawd, e szlachectwo zobowizuje. Natomiast czsto obowizek czyni kogo szlachetnym. Jak nie myle, e ten, ktry tak mwi o kim innym, jest jakby nim samym?

    Camus, ktry nie oddziela literatury od czowieka, pisania od ycia, najwikszy swj podziw wyraa z powodu powyszych wizi dla Rosjan, z ktrych Tostoj (jego zdjcie mia w swoim pokoju w Lourmarin) by najwikszy. Tostojowi wybacza kaznodziejski ton. Dostojewski go fascynowa. Zreszt wszyscy go interesowali, nawet niejaki Satykow-Szczedrin, ktrego powie Pastwo Goowlewowie wydaa mu si utworem zachwycajcym i przejmujcym.

    Camus niewiele mia zudze co do sawy jako takiej. W tym samym dniu, kiedy zakomunikowa mi, e wanie sprzedano dwadziecia tysicy egzemplarzy Lata (a czy nie

  • opublikowa ju sporo ksiek?), opowiedzia mi tak histori: Pacjenci sanatorium szukali i nie znajdowali moich ksiek w bibliotece Saint-Lazare. Byem tu nieznany. Bibliotekarka oznajmia mi, i szukali moich ksiek tylko dlatego, e jestem czonkiem komitetu towarzystwa czytelniczego sanatoriw i oni chcieliby dowiedzie si, o czym pisz.

    W jaki czas potem kto mu owiadczy: Ach, panie Camus, nie powiedzia pan, e jest pan sawny! Teraz ju wiem, widziaem paski film. (Chodzio o reysera filmowego Camusa).

    Nagroda Nobla (z powodu waciwego jej rozgosu) musiaa rozsawi na caym wiecie pisarza, ktrego nazwisko byskawicznie stao si znane zreszt jedynie w rodowiskach literackich i ludzi modych po opublikowaniu Obcego. Wczeniej Albert Camus otrzyma Prix des Critiques. Tumaczenia byy coraz liczniejsze. Obecno Camusa na midzynarodowych konferencjach - dziki urokowi jego osobowoci pobudzaa zainteresowanie dzieem. Nagroda Nobla bya ukoronowaniem sawy. Dochodzi do tego mody wiek autora, ktremu przyznano tak prestiow nagrod.

    W Sztokholmie, jak dowiedziaem si podczas podry, mwiono o nim przede wszystkim w krgu pisarzy nowej generacji, ktrzy zostali czonkami jury. Redaktorzy naczelni paryskich czasopism, zobowizani przez swj zawd do przewidywania wielkich wydarze, aby nie da si zaskoczy z pustymi rkami, ubiegali si od kilku lat o spotkania (wywiady) z Camusem, chcc mu zada pytanie: Otrzyma pan wanie nagrod Nobla. Jak pan by zareagowa?

    Niektrzy pisarze chtnie, niejako awansem, odpowiadali na takie pytania, udzielajc odpowiedzi, ktre prawdopodobnie nigdy nie ujrz wiata dziennego. Albert Camus odmawia. Przewidywa i yczy nagrody Andr Malraux, ktry zreszt uda si z wykadem do Sztokholmu. Camus zachowa wielki podziw dla Malraux, czego pierwszym dowodem byo wystawienie przez niego w Algierze Czasw pogardy.

    Aprobata publiczna dla nagrody Camusa bya prawie powszechna. Mwi prawie, poniewa wbrew moim oczekiwaniom pojawiy si gwatowne ataki. Najbardziej perfidny polega na porwnaniu Camusa z Sully Prudhommem, pierwszym Francuzem laureatem Nobla, ktrego twrczo zostaa zdyskredytowana. Sam Albert Camus, doradzajc mi, abym zaakceptowa zaproszenie pewnego tygodnika do napisania artykuu o nim, poinformowa mnie, i bdzie mia teraz wicej wrogw ni kiedykolwiek.

    Nie jest moim zamiarem opowiada anegdoty ani pisa kronik wydarze literackich, ani opisywa rodowisko czy kreli portrety ludzi. Zadowol si wic przywoaniem przyjacielskiej atmosfery i prostoty przyjcia przedsiwzitego przez Philippea Hriata wraz z tuzinem przyjaci pisarza przed jego wyjazdem do Sztokholmu. Poza tym pozostao mi jeszcze w pamici spotkanie z nim w cztery oczy przy stole, ju po ogoszeniu werdyktu o nagrodzie Nobla i wyjedzie do Algierii. Wyglda i mwi o sobie, e jest jak oguszony tym, co niedawno si stao. Nie by, jak tylu innych, hipokryt, litujcym si nad sob. Jak domylam si, zobaczy si ze swoj matk i swoim nauczycielem i to byo tak, jak gdyby pod jego palcami poczyy si pierwsze i ostatnie ogniwa kolii. Obraz ten przyszed mi do gowy w tej chwili, w tym symbolu jest jednak zbyt duo realizmu.

  • V

    W modoci Alberta Camusa pocigay bardziej ni pniej podre. Zreszt nie wszystkie byy szczliwe. Taki by wyjazd podjty z przyczyn osobistych do Austrii w lipcu 1936 roku. W Salzburgu mg chocia podziwia ogrody i dziea sztuki, jednak w Pradze, gdzie cierpia z powodu samotnoci, poczucie wygnania stao si nieznone. T samotno czu i we wasnym kraju. Camus napisa okrutne strony o Oranie, nie ukrywajc mimo to swojego przywizania do niego, nie tyle do miasta jako takiego, ile miasta jako fragmentu Algierii. Oran by dla niego miastem brutalnym, lecz podnym. To by pomienny Labirynt, gdzie Minotaur przedstawiony zosta jako nuda (tak jak w broszurce, ktr powici Oranowi). Byy rzeczy, ktre ceni nade wszystko: byo to soce i morze. Spdza czas na opustoszaych i rozlegych plaach w okolicach Oranu pod namiotem, yjc prostym yciem, ktre czynio go szczliwym. Poranki na play wyglday jak pierwsze poranki wiata. Te sowa, ktre mona byoby wzi za typowe dla romantykw, w jego ustach nabieray osobistego i penego znaczenia.

    Jeeli jest jakikolwiek poeta jutrzenki, to jest nim Camus. Pierwszy dzie,... ale rwnie pierwszy czowiek (tytu nieukoczonej i niewydanej ksiki). Pierwszy w czasie i ponadto pierwszy w doskonaoci. Dlaczego? Poniewa wszystkie pocztki s pikne dla tego, kto kocha ycie (wcale to nie przeszkadza w myleniu, i dzieo jest pikne tylko dziki wykoczeniu; twrczo nie musi miesza si yciem), poniewa to, co moliwe nie zmienio si jeszcze w fatum, poniewa... czy trzeba tyle poniewa? Nie byo nam dane wybiera, pozwolono nam kocha to, co zostao wybrane dla nas wwczas, kiedy nasz los zgadza si z nasz natur.

    Pierwsza podr do Woch, kiedy by jeszcze studentem, zachwycia go. Florencja, gdzie spdzi kilka cudownych dni, urzeka go. Pniej pozna Rzym, miasto, wobec ktrego - tak mi si zdaje - inne miasta blakn. Camus spacerowa tak, jak gdyby mia co odkry, nie szukajc pomocy u przewodnika, nie gardzc muzeami ani kocioami, ale te nie zmuszajc si do tego, aby do nich wej. Dla niego bya to kuracja: pikno leczy, a wiato karmi, powtarza. Wzgrza (Janiculus, Palatyn), fontanny, willa Hadriana, oto miejsca gdzie dekorum stapia si z pejzaem - ktre zatrzymyway jego uwag. Dostrzeg rnic pomidzy wiatem rzymskim a toskaskim: to ostatnie byo zatomizowane, prawie rozpylone, pierwsze pyno z nieba regularnie i obficie, wypeniajc serce

    W modoci Wochy odkryy mu, co to jest sztuka. W wieku dojrzaym widzia w nich nadal, pomimo najazdu skuterw marki Vespa, miejsce do szczliwego ycia. Wiosn 1955 roku, mylc o Umbrii, zanotowa propos drogi, jak przeby od Montesansavino do Sienny: To jest ziemia zmartwychwstania. Chc przez to powiedzie, e wanie tu mona wyobrazi sobie odnajdujcych si po mierci przyjaci i kochankw. Zmartwychwstanie rozgrywajce si tutaj, a nie w dolinie Jozafata, w tym tylko celu, aby poczy tych, ktrzy zostali rozczeni...

    Grecja daa Camusowi powd do jeszcze innego szczcia, ktre rodzi odczucie przestrzeni, podobnego do wraenia, jakiego moe dowiadcza czowiek wychodzcy z wizienia i postawiony nagle na nagiej grze, odcinajcej si od penego nieba. (Szczeglnie Mykeny wywary na nim due wraenie). Grecja, jak si zdaje, wyleczya go raz na zawsze z zamknicia w sobie, z tego wewntrznego wizienia, w ktrym sam si zamurowa. Morze i wyspy stanowiy tym bardziej dla niego raj Wyspy Szczliwe.

    Nawet w momencie najwyszego szczcia pojawi si moe dysonans. Widziana ze statku, leca na wprost Grecji, Azja Mniejsza wywoaa w Camusie obraz dwch tak odmiennych wszechwiatw, jak dzie i noc. Jednak, co podkreli, bieda jest taka sama.

  • Pyta wic, czego brakuje tej stronie, a w co obfituje tamta? Odpowied znajduje si w jego dziele.

    Odpowied ta wynika z przyjcia okrelonej idei czowieka, z wiecznej wartoci przyznanej ludzkiej naturze. Azja jest tysicletni opozycjonistk wobec cakowitej supremacji czowieka, ktr ustanowia Grecja, a nastpnie przyj Zachd.

    A Ameryka? A Japonia? Oto kraje, do ktrych wypada pojecha, jeli chce si by w zgodzie ze swoj epok. Nie mogo zabrakn ciekawoci temu, kto tak dugo by pozbawiony przez chorob moliwoci zobaczenia tego, co dzieje si daleko od niego. Z Japonii Camus dosta wielce ciekawe propozycje. Pomimo krtkiej podry samolotem, poczu si jednak zmczony. Stale to uczucie dusznoci i klaustrofobii... I, jak przypuszczam, skryte mylenie o czekajcym na napisanie dziele, nad ktrym si nie pracuje, bo inni w tym przeszkadzaj, bo skoro zostao ju stworzone jedno, to ono im wystarcza, ale nie wystarcza ono jego twrcy to dzieo uznane za doskonae - poniewa rdo w nim samym jest niewyczerpane. A jeli rdo zatrzymuje si na chwil, to zaraz potem zaczyna znw swoj prac pod warunkiem, i nic i nikt obcy mu w tym nie przeszkodzi. Zreszt bardziej okrutni s admiratorzy ni pogardliwi krytykanci. Ci ostatni przynajmniej pozostawiaj pisarzowi spokj, jeeli jest on dosy twardy, aby nie liczy si z nimi.

    Ameryka Pnocna skusia Alberta Camusa w 1947 r., Poudniowa w 1949 r. W dwch tych przypadkach wysany zosta przez wydzia wsppracy kulturalnej ministerstwa spraw zagranicznych. Pomimo i nie przepada za cywilizacj amerykask, przyjemnie zaskoczony zosta tutejsz wysokoci poziomu ycia, rwnoci przynajmniej jeli chodzi o biaych w stroju, zachowaniu, postawie, na ktr mogli sobie pozwoli pracownicy fizyczni: zamiatacze ulic i mieciarze nosz rkawiczki. Zdenerwowaa go przesada w uywaniu radioodbiornikw radiowych, za znak nadziei natomiast uzna fakt, i za pomoc monety mona w niektrych lokalach cakowicie je wyciszy. Naturalnie, zwyczaj polegajcy na ubieraniu i upikszaniu zmarych, kade udawanie majce na celu zapomnienie o mierci nie mogo by przez niego zaakceptowane. Jednak uzna zwrot ten wyda mi si wpierw zadziwiajcy, a nastpnie znaczcy i mimo wszystko jest to sposb, aby unikn aobnej przesady, w ktrej znajduj upodobanie Europejczycy. By moe Camus zaakceptowaby neapolitaskie kondukty pogrzebowe, gdzie karawany przedstawiaj apoteoz wesoych aniow, grajcych na trbkach: symbol jeli ju nie ycia ziemskiego, to mimo wszystko - ycia i szczcia.

    W Ameryce Poudniowej ale czy musz opowiada anegdoty? Nie. Podr tam bardzo go zmczya, oficjalny objazd stolic - zmuszajcy do przeskakiwania z samolotu w samolot, aby nie pomin adnego kraju tego ogromnego kontynentu wyczerpa. Tematy jego wystpie byy nastpujce: Powie i bunt, Chamfort, Duch buntu. Wystawiony by na wiele pyta, na ktre jego dzieo ju zawczasu przygotowao odpowiedzi. Pewnego dnia studenci brazylijscy zapytali go, dlaczego uprawia teatr filozoficzny. Znana jest jego odpowied, ktra nie bya niczym innym jak butad: To bardzo krtka filozofia, ktr streci mona w dwch zdaniach: Czowiek umiera. I nie jest szczliwy.

    Podczas tej dugiej wyprawy jego status wydawa mu si faszywy. Mia wraenie, e zosta wysany w te dalekie kraje jako moda gwiazda nowej literatury i ma si stosownie do tego zachowywa. Pisarze zasypywali go rkopisami w nadziei, e przekae je do druku jakiemu wanemu wydawnictwu w Paryu, jakby on mia czas na czytanie wszystkiego i decydowanie o wszystkim.

    Oczywicie interesowa si wieloma ludmi i miejscami, np. pielgrzymk do Jezusa z Iguape, ktrej pocztki sigaj trzech wiekw wstecz - wiadectwem spontanicznej, ludowej pobonoci. Przejmowa si t manifestacj biedy, zgromadzon wok bogatych domostw i wielkich hoteli. Jednak najsilniejsze przeycie, ktrego dozna w Brazylii, dotyczyo macumby, inicjacyjnych, wywodzcych si z Afryki, kultw . lady tego doznania odnale

  • mona w opowiadaniu zatytuowanym La pierre qui pousse (Rosncy kamie), w ktrym przedstawiona jest wizja braterstwa jednoczcego wszystkich ludzi poza jakkolwiek nadprzyrodzon opiek.

    *

    Czwartego sierpnia 1947 roku wyruszylimy razem do Bretanii. Albert Camus zgodzi si nam, mnie i mojej rodzinie, towarzyszy. Jechalimy powoli, poniewa samochd by niedotarty, my dwaj zmienialimy si przy kierownicy. To wwczas Camus opowiedzia mi histori o faszywej sucej, ktra wydarzya si cakiem niedawno. Podczas gdy Camus by w Ameryce, pewna moda dziewczyna zgosia si jako pomoc domowa i zostaa przez on przyjta. Pewnego dnia ona zaprosia przyjaciela domu na obiad, a ten, ujrzawszy suc, wykrzykn: Przecie to X! Panienka okazaa si by dziennikark, ktra wyznaa, i staraa si o to miejsce, aby dowiedzie si, w jaki sposb Albert Camus zadedykuje ksik sucej i przede wszystkim w celu poznania prywatnego ycia autora.

    *

    Bretania zupenie nie spodobaa si Albertowi Camusowi. eby wykpa si, trzeba byo zawczasu dowiadywa si, z powodu pyww morskich, o godzinach przypywu, bo inaczej mona byo i kilometrami brzegiem oddalonego morza. Soca czsto brakowao. Bretania nie rezygnowaa z budzenia ciekawoci w oczach czowieka, przyzwyczajonego do estetyki rdziemnomorskiej. Poza tym ten kult mierci, ktry tyle tu zajmuje miejsca. Czy rzeczywicie chodzi o kult? Nie, raczej o krztanie si wok mierci, ktre wida w czstych wizytach na cmentarzach. Albert Camus le znosi widok mizerii ludzkiej. Uwaa, e czowiek naprawd wystarczajco jest naraony na tyle nieszcz, eby mu oszczdzi dodatkowego zmartwienia w postaci publicznej ich demonstracji. Nie negowa ludzkiego nieszczcia; spoglda mu w twarz i szuka rodkw zaradczych. Nie lubi jednak, kiedy kto znajdowa w nim upodobanie, byo to niepotrzebne i niezdrowe.

    Noc spdzilimy w Rennes, nastpnie udalimy si w kierunku Saint- Malo, zatrzymujc si w Combourgu porodku pl poronitych jaowcami i wrzosowiskami. Chciabym, rzek do mnie Camus (niezupenie tymi sowami), eby moje piro byo lejsze, bardziej gitkie. Zachowujc jako stylu Stendhala, Camus chcia wzbogaci swj styl elementami stylu Chateaubrianda. Udao mu si to, jak wiadczy zakoczenie La Femme adultre (Wiaroomnej ony). Jak kady przedstawiciel rdziemnomorza by wraliwy chocia zarazem nieufny - na melodi zdania, na bel canto.

    Czy zamek w Combourgu mona byo zwiedza wanie tego dnia i o tej godzinie, kiedy przybylimy? Nie pamitam tego dobrze, wiem, e robiono nam jakie trudnoci. Wacicielka zamku zesza na d, aby ujrze, o jaki rodzaj goci chodzi. Nazwisko Alberta Camusa byo jej nieznane. Zapytaa nas, jakie przede wszystkim chcemy zobaczy pokoje. Pokj Chateaubrianda odparlimy. Chateaubrianda? Ktrego, gow rodziny czy pisarza? Zdziwieni tym pytaniem, odpowiedzielimy, e pisarza. Rzeczywicie wielki pisarz okaza si by potomkiem gowy rodu. Nie upieraem si przy tej wizycie. Sama budowla w czasie XIX stulecia ulega nieszczliwym modyfikacjom. Otoczenie rwnie, skoro nie byo starodawnych zabudowa pomidzy zamkiem a stawem. Mimo wszystko wizyta w Combourgu i przede wszystkim w Saint-Malo pozostawiy w Camusie odczucie wielkoci, ktrego poszukiwa w krajobrazach, jak i w dzieach sztuki czy w yciu, traktujc je jako swoisty probierz.

  • Wraz z Louis Guilloux wybralimy si na wycieczk do Trguier, gdzie odwiedzilimy dom Renana, koci i wirydarz z krugankiem. W ksidze domu - muzeum Renana - Albert Camus wpisa swoje nazwisko.

    *

    Camusa cigno do Egiptu. Nalegaem, kiedy tam mieszkaem (w latach 1945 1950), eby przyjecha. Spodobaby mu si klimat i majestatyczne krajobrazy oraz zabytki. Ale, jak powiada pisarz, wydzia wsppracy kulturalnej MSZ proponowa mu wwczas podre do wszystkich krajw poza Egiptem. Widocznie uwaano, i niebezpieczne bdzie przybycie do Egiptu kogo, kto optowa za Arabami w Algierii! Kair by podwczas kuni panarabizmu i jego przyjazd dolaby oliwy do ognia.

    Pewnego razu (sytuacja zewntrzna na pewno si zmienia) pojawia si dogodna sytuacja do przyjazdu Camusa. Zaproponowano mi powrt do Egiptu z seri odczytw. Camusowi przypada do gustu idea wyjazdu ze mn (Couve de Murville, wczesny ambasador Francji w Kairze, zorganizowa w ten sposb wykady, e moglimy wystpowa na zmian). Cieszy si z tych niespodziewanych wakacji, kiedy choroba kogo z czonkw jego rodziny przeszkodzia mu w wyjedzie. Wtedy i ja zrezygnowaem.

    *

    Prawie w ogle nie pocigay go kraje azjatyckie. To, co widzia poza Europ utwierdzio go w przekonaniu, e aden kraj nie by wart rdziemnomorza.

    W 1959 r., na pocztku lata, zaproponowano mi udzia w kongresie w dalekim kraju, ktry chciaem bardzo odwiedzi ju od dwudziestego roku ycia. Wyraziem zgod, a nastpnie w miar jak data wyjazdu zbliaa si nasuway mi si wtpliwoci. Podr miaa trwa krtko, odlegoci byy ogromne wyprawa moga by naprawd mczca: nie zobacz prawie niczego, wszystko zmieni si w rozmowy i przyjcia. Z drugiej strony jest to jedyna okazja...

    Zwierzyem si z mojego kopotu Albertowi Camusowi, ktry wysucha mnie z min na wpironiczn, na poy wspczujc. Wiedzia dobrze, e jestem z natury niezdecydowany. To, co czu w tym momencie do mnie, to bya raczej sympatia zmieszana ze wspczuciem ni irytacja.

    Kiedy kto wybiera si w dalek podr, musi zapyta, co moe mu si sta zego. Najwyej umrze. A wic? Takie byo jego zdanie.

    Czsto, od tamtej chwili, mylaem o jego odpowiedzi. Lato mino, a ja zakomunikowaem Camusowi, kiedy go ponownie ujrzaem, e

    (zreszt po wielu wykrtach) nie wyjechaem. Pogratulowa mi: Naley robi tylko to, na co ma si najwiksz ochot.

  • VI

    Zamknijcie okno, jest zbyt piknie!.Oto sowa, ktre wypowiedzia na ou mierci Le Poittevin, przyjaciel Flauberta, zacytowane przez Alberta Camusa w Carnets (Zeszytach).

    Nie ma sensu o tym rozmawia z ludmi, ktrzy w kontakcie z Natur nie dowiadczyli uczucia ekstazy. Dla tych innych to prawie oczywisto: ci yj jedynie w oczekiwaniu lub wspominajc chwile, kiedy przestawali by sob, stajc si czci wikszej caoci.

    Kiedy z wysokoci dzielnicy Hydra schodziem w kierunku kolumny Voirol, Palais dt, parku Galland, idc nastpnie bulwarem od hotelu Aletti po plac du Gouvernement, szedem w chwale wschodzcego soca, poniewa najczciej o poranku udawaem si do liceum w dzielnicy Bab-el-Oued (uywam starych nazw, nowe nie s mi znane). Idc tak odczuwaem prawdziw rado, ktr tak trudno nazwa, chyba e po prostu: nieuwiadamian zgod pomidzy czowiekiem a otaczajcym go wiatem.

    Nie mwiem o tym nikomu. Doznanie to byo jednoczenie zbyt intymne i banalne. Jednak na pewno byem tym przeniknity, a inni musieli mj stan odgadywa, szczeglnie ludzie modzi, ktrzy czatuj na sabostki starszych, mogc rwnie przejawia bardzo przychyln w tych sprawach ciekawo. Jeli chodzi o mnie, to z tymi, ktrzy odczuwali podobnie, zawarem przymierze, prowadzce do spisku albo zmowy. Nie wiedziaem, kim oni byli. Moliwe, e zbliaem si do nich z racji mego zawodu albo i nie. Wic milczaem.

    Gdyby mnie zapytano, co mwiem Camusowi, odpowiedziabym nie kamic: nic. Camus mg potem czyta to, co napisaem o rdziemnomorzu, lecz myl, e jeli cokolwiek mu przekazaem, to tak jak przekazuje si chorob, tak jak zaraa si kogo swoj pasj. Zreszt on sam nosi ju w sobie ziarna tej choroby, tej pasji, ktre prawdopodobnie tylko nieco przyspieszyy swj rozwj.

    Wspomniaem ju o jego krytycznym milczeniu. Umia rwnie milcze aprobujco, takim milczeniem zbliajcym ludzi, ktrych wsplne ycie mogoby porni.

    Soce i morze. Czy mam prawo o nich mwi, ja, ktry spdziem dziecistwo we mgach opodal Oceanu, tak odmiennego od Morza rdziemnego, ktrego Ocean jest przeciwnikiem? W sytuacji, gdybym odczu tak potrzeb mwienia, podobnie jak dusza potrzebuje ciaa, czy potrzeba ta nie mogaby wytworzy wizi z kim, kto mia to szczcie, wcale go nie pragnc, podczas gdy ja pozbawiony szczcia - go pragnem?

    On, mody, silny, bez rodkw, lecz peen energii, mg cieszy si tym socem i tym morzem. Kto starszy, kto przyzwyczai si ju do ycia na uboczu wiata i jakby poza spoeczestwem, mg cieszy si tym jedynie biernie. Nawiedza go bdzie pokusa wyrzeczenia.

    Pniej wszystkie postacie, ktre Albert Camus stworzy, gosi bd nieposkromione pragnienie ycia: Obcy, Maria z Nieporozumienia, Kaligula. Zderza si bd one z najtrudniejszymi przeciwiestwami, ale nic nie pokona ich zaciekoci. Nawet paralityk z La Mort heureuse (mierci szczliwej), cakowicie niezdolny do normalnego istnienia, wygosi pochwa ycia bez zastrzee i poradzi swojemu modemu przyjacielowi, aby go zabi w celu zdobycia lecego w zasigu rki majtku. Umrze tak, jak sobie tego yczy, nie wypowiadajc jednak, jak Le Poittevin, sw: Zamknijcie okno, jest tak piknie!. On mgby z tego samego powodu - powiedzie inaczej: Otwrzcie okno, jest tak piknie!.

    *

  • Wielki umiar wielka prostota w upodobaniach - mao potrzeb. Kiedy jedlimy wsplnie w restauracjach, Camus nie zamawia duo. Prawd jest, e

    gwnym jego posikiem by posiek wieczorny. Rano pisa, po poudniu wypenia swoje obowizki, wieczr przeznacza na rozrywk. W rezultacie poprzestawa na maym (to nie znaczy na niewielkim). Luksus, zabawa, tak, ale nie codziennie. Nigdy ilo ani jako (komfort) dla nich samych.

    Kiedy pocigi miay trzy klasy, Camus jedzi drug. W rwnym stopniu nie yczyby sobie pogrzebu - w czasach, gdy nadal obowizyway klasy pierwszej klasy, jak i pochwku najskromniejszego ( la Victor Hugo), co w kadym przypadku oznaczaoby ostentacj.

    Za samolotami nie przepada, korzysta z komunikacji lotniczej tylko z powodw praktycznych na przykad, aby pojecha do Algierii. Dugo walczy z uczuciem klaustrofobii, ktre wywoywa w nim samolot, a zwikszaa choroba puc. Nie lubi szybkiej jazdy. Kiedy kto zaufany z Lourmarin ofiarowa mu pomoc, e odbierze go z Awinionu (poniewa pisarz zrezygnowa z jazdy samochodem przez ca Francj na poudnie kraju), Camus odpowiada: Prosz kierowa, ja popatrz na okolic, odpoczn, ale przede wszystkim prosz wolno jecha. Z tym nie byo problemu, poniewa jego samochd, przyprowadzony z Lourmarin, by to stary citron.

    Jak wida, zatrzymaem si przy szczegach dotyczcych spraw i ludzi, naladujc w tym Montaignea i Plutarcha.

    Gdybym odnis si do wielkich idei uniwersalnych, przywoabym charakter grecki, jeli nie rdziemnomorski, takiej postawy pisarza: umiarkowanie, oszczdno rodkw, kontakt ze wiatem materialnym. Oliwki, szklanka wody, wielkie wiato niszczce kolory.

    Powiedziabym wicej: umiar znajcy nieumiarkowanie, rwnowaga si, zachowujca stale siy w pogotowiu, pogoda ducha wywalczona nad patosem, kracowo solidnie utemperowana.

    Jeeli rado ycia musi mie jak granic, to nie moe by ona narzucona z zewntrz, aden autorytet nie powinien stawa pomidzy naszym porywem a celem. Niech aden cie nie przesania nam soca! Niech adne powicenie nie jest nam przedstawiane jako zasuga! Na premierze Le Soulier de satin Albert Camus zwrci si do mnie: Osobicie nie jestem zwolennikiem takiej moralnoci!.

    Obietnicy ycia wiecznego Camus przeciwstawia (tym razem zapoyczy wyraenie od Nietzschego) migoczcy, chocia stale obecny, pomie wiecznej ywotnoci.

    Jedynym szczciem jest szczcie ziemskie, jedynym yciem jest ycie ziemskie. Uznajmy t sentencj za punkt wyjcia, kiedy mylimy o Albercie Camusie, nie uwaajmy jej natomiast za punkt dojcia.

  • VII

    We wspczesnym wiecie istnieje bohater, ktrego nie znay ludy staroytne. Bohater wikszy od wszystkich mczyzn, ktrych sabociami pogardza, zdobywca wszystkich kobiet, ktrych tajemne pragnienia ziszcza, marnotrawca i zuchwalec, ktry wyzywa Niebo wcale w nie nie wierzc. To Don Juan.

    Albert Camus reyserowa (w Sali Bordes w Algierze) Don Juana Puszkina, wyreyserowa tam rwnie Prometeusza Ajschylosa.

    To spotkanie dwch postaci, ktre przeciwstawiaj si porzdkowi nadnaturalnemu i nie akceptuj zastanej moralnoci, mona potraktowa jako symboliczne. Nie maj niczego ponad sob.

    Posiadanie ognia, posiadanie kobiety. Ten ostatni mit, ktry do woli dominacji dodaje zaspokojenie pragnienia, bliszy jest naszej wraliwoci. Alici gwna przyjemno Don Juana jest ze swej natury nadal intelektualna. Mozart potrafi umiejtnie czy dum i rozkosz. Camus stawia ponad wszystkie utwory jego dziea operowe, ktrych z przyjemnoci sucha z pyt (koncerty nagrane w Anglii).

    Myl, i Camus rozpoznawa si w Don Juanie, ktrego ponownie chcia wystawi w teatrze. Ale w jaki sposb odnajdywa si w nim? Jako wieczny poszukiwacz pikna oraz jako samotny wadca yjcy na penym morzu, zagroony, na onie krlewskiego szczcia.

    Jest sposb, aby wypeni samotno. Teatr: pisanie sztuki, wystawienie, adaptacja, dekorum. Dla Alberta Camusa byo to istnienie zwielokrotnione do nieskoczonoci, gdzie jego mio do ycia znajdowaa satysfakcj w niezliczonych i rnorodnych lustrach, stanowicych istot teatru. Pisarz mwi o tym lepiej ni ktokolwiek, rzecz mieszn byoby le powtarza to, co on wyrazi tak dobrze. Towarzyszyo mu silne przekonanie, e czowiek teatru jest pierwszym po Bogu. Wyraa zadowolenie jedynie wwczas, kiedy sztuka cakowicie zgodna bya z jego zamierzeniami. Uznawa j i jej bohaterw tylko wtedy, kiedy zdolna bya y wasnym yciem, jakby w sidmym dniu stworzenia. Jeeli sam gra w przedstawieniu, to respektowa bardziej ni ktokolwiek reguy gry, ktra bya, chcc czy nie chcc, zaledwie gr szachw na szachownicy. Jednak w tym samym czasie zachowywa rezerw, ktr dostrzegaem zaledwie u naprawd nielicznych aktorw, umoliwiajc mu, jak i im, niepodkrelanie niczego, pozostawanie niejako poza gran rol, ze swoim dystansem, z gestami jak najbardziej osz