rozdziaŁ czwarty – zniszczone i zaginione .rozdziaŁ czwarty – zniszczone i zaginione...

Download ROZDZIAŁ CZWARTY – ZNISZCZONE I ZAGINIONE .ROZDZIAŁ CZWARTY – ZNISZCZONE I ZAGINIONE WYPOAŻENIE

Post on 01-Mar-2019

214 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

1

ROZDZIA CZWARTY ZNISZCZONE I ZAGINIONE WYPOAENIE

Wikszo wyposaenia kocioa niestety ulega bezpowrotnemu zniszczeniu, lub w

najlepszym razie zagina, co wydaje si by cakiem prawdopodobne.

-----

Wrd zniszczonych zabytkw najcenniejszym by otarz Matki Boskiej Racowej,

zdobicy kaplic pod tym wezwaniem, ufundowany przez Tomasza Wernera. Tryptyk ten

zosta ufundowany zapewne na kilka lat przed mierci fundatora (+1498), a

sprowadzony do Braniewa w 1503 roku. J. Kolberg w artykule Ein mittelalterlicher

Fluegelaltar der Pfarrkirche zu Braunsberg (w: Zeitschrift fuer christliche Kunst,

R.XXI, 1908) wskaza na notatk w aktach radzieckich, w ktrej pisano o wpacie w

wysokoci 50 marek i 3 szylingw na tablic zakupion do kaplicy Najwitszej Panny

uff dy Toffel dy gekost ist worden yn dy Capelle vnszer liben frawen. Pienidze

pochodziy od Barbary Zander, wdowy po burmistrzu Zander von Loyden, ktra w ten

sposb uregulowaa cz dugu zacignitego przez jej ma u zmarego kanonika. Fakt

ten zosta powiadczony w 1503 przez kanonika fromborskiego Baltazara Stockfischa,

dziekana dobromiejskiego Macieja Geidawa, i burmistrza Starego Miasta Braniewa

Urbana Krolla. Wszyscy trzej byli wykonawcami testamentu Wernera.

Otarz namalowano w Gdasku lub Lubece. Franz Buchholz uwaa, e twrca

pochodzi z dolnej Nadrenii. Tak samo sdzi A. Stange, wedug ktrego byo to dzieo

warsztatu koloskiego. Badacz ten argumentowa, e styl malowide otarzowych

wskazywa na oddziaywanie grafiki koloskiej gwny obraz mia przypomina

podobny z 1474 roku, znajdujcy si w kociele dominikanw w Kolonii, pniej w

tamtejszej wityni w. Andrzeja. Najbardziej przekonywujce wydaje si zdanie A.S.

Labudy, ktry twierdzi, e autorem dziea jest malarz, zaginionego w czasie II Wojny

wiatowej, dyptyku Winterfeldw z Gdaska. Twrca w nawizywa do utrwalonego w

tamtym czasie typu ikonograficznego uksztatowanego w Kolonii wizerunku Matki

Boskiej Krlowej Raca. Z ca pewnoci tego dzi ju nie da stwierdzi, gdy

nieistnienie dziea utrudnia analiz porwnawcz. Na podstawie fotografii mona

stwierdzi zwizek fundacji Wernera, dyptyku Winterfeldw i skrzyde nieruchomych

otarza Ferberw z kocioa Mariackiego w Gdasku. Wszdzie mona byo odnale ten

sam typ twarzy Marii. W maych kwaterach braniewskich uwaga bya skoncentrowana na

postaciach, mniej na opisie okolicznoci i otoczenia wydarze. lady tendencji

narracyjnej wida byo np. w scenie Narodzenia malarz ukaza tam wykonan z ciosw

kamiennych stajenk i gapiw zagldajcych przez okno. Taka forma malarska zdradzaa

wsplnot koncepcji i rki z oboma gdaskimi zabytkami.

Najlepsze partie tryptyku mogy by identyczne z lubeckim Mistrzem dyptyku

Schinklw z 1501. Sabsze partie byy zapewne dzieem pomocnikw i uczniw artysty.

Patrycjat Braniewa, do ktrego naleeli Wernerowie, stara si nie pozostawa w tyle za

Gdaskiem w kultywowaniu rozlegych kontaktw. Dlatego moliwe byo zamwienie

zoone bezporednio w Lubece.

2

Obrazy otarza namalowano farb temperow na desce. Cz rodkow zajmowao

wyobraenie Matki Boskiej z Dziecitkiem Krlowa Raca. U stp Maryi klczeli

fundator z prawej strony, i jego matka Katarzyna Trunzmann z lewej. Dominujca posta

Matki Zbawiciela, ponadnaturalnej wielkoci, w bkitnym paszczu, unosia si na

sierpie ksiyca w zotej glorii. Dwaj anioowie trzymali koron nad gow, obok nich

ukazany by koncert anielski czterej anioowie muzykujcy na organach, gitarze i

skrzypcach. W rku Dziecitka, fundatora i jego matki wida byo race. Fundator

ukazany by w biaym stroju kanonika katedralnego, a jego matka w czarnym paszczu i

czepcu. Na wijcych si wstgach napisano proby do Maryi Du moder godes Bidde

gott vor mich, z lewej strony, i Mater Dei memento mei z drugiej. Pod stopami postaci

malarz namalowa poziomki, konwalie i dmuchawce sposb przedstawienia rolin

wiadczy o tym, e artysta uwanie obserwowa wiat i potrafi swe obserwacje zrcznie

wyobrazi na malowidle. Podobnie realistycznie wyobraona bya twarz fundatora, jeli

posta Tomasza Wernera miaa prawdziwe rysy, to by to najstarszy znany portret

braniewianina.

Obraz peni funkcje epitafijne. Proporcje postaci (drobne w stosunku do postaci

Madonny figurki fundatora i jego matki) wskazyway na pierwszorzdn rol religijnych

treci obrazu. Proporcje osb byy dla malarza nieistotne. Byo to zgodne z panujc od

drugiej poowy XV wieku tendencj, ktr mona nazwa realizmem mieszczaskim.

Postaci byy dobrze zaobserwowane, charakteryzoway si cechami indywidualnymi,

byy w peni zrnicowane.

Skrzyda boczne ukazyway sceny z ycia Marii. Awersy po lewej zawieray

Narodzenie i Zwiastowanie. Scena Zwiastowania, podobnie jak takie same

przedstawienie z otarza antwerpskiego w kaplicy Wielkoczwartkowej, (o czym dalej),

inspirowana bya apokryficzn Ewangeli w. Jakuba. W scenie Zwiastowania

widoczny by pewien ciekawy szczeg gobica nie znajdowaa si, tak jak zwykle

przedstawiano, bezporednio nad gow Marii, lecz z boku. Ten sposb przedstawienia

mia zwizek z nauczaniem w. Augustyna, ktry powtarza, e Syn Boy to

jednoczenie Sowo Boe. Malarze traktowali to dosownie, uznajc, e Sowo moe by

przyjte tylko przez uszy tak, wic, gobica symbolizujca Ducha witego znalaza

si blisko uszu. Kwitnce lilie w wazonie obok Marii przypominay o jej czystoci byo

to klasyczne exemplum symbolicznego znaczenia przedmiotw codziennych w

malarstwie redniowiecznym. Awersy z prawej ukazyway Pokon Trzech Krli i

Koronacj Marii (bd Wniebowzicie). Osiem kwater otarza zamknitego ukazywao

w. w. Dziewice: Barbar z wie, Katarzyn z koem, Dorot z mieczem i koszykiem

kwiatw, oraz Magorzat (na rewersach skrzyde ruchomych). Na kwaterach

nieruchomych wida byo Ann Samotrze, Brygid, Jerzego i Krzysztofa.

W predelli znajdowaa si snycerka przedstawiajca w. Dominika otrzymujcego

raniec od Krlowej Niebios. By to dodatek z 1895, autorstwa rzebiarza Metz-

Gebrazhofena.

Cao dziea charakteryzowaa si piknymi i szlachetnymi formami, zwaszcza pena

dostojestwa i majestatu posta Maryi z obrazu gwnego.

Wraz z rozwojem barokowej mody otarz Wernera coraz mniej odpowiada gustom

XVII-wiecznych braniewian. W 1674 zosta zastpiony nowym, odpowiedniejszym dla

smaku epoki. Powrci na swoje miejsce dopiero w latach dziewidziesitych XIX

wieku, po renowacji, ktrej dokona w 1893 Justus Bornowski. Otarz barokowy

3

sprzedano wtedy do Dbrwki Malborskiej (?), a obraz racowy z tego retabulum

zawieszono na cianie kaplicy, gdzie wisia do ostatniej wojny. Pozostaa te barokowa

szafka otarzowa, na ktrej tryptyk sta do 1945 1.

-----

W drugiej kaplicy przywieowej, pod wezwaniem Boego Ciaa lub Ostatniej

Wieczerzy, znajdowa si do 1945, drugi rwnie cenny zabytek bogato

polichromowany, pnogotycki poliptyk w typie antwerpskim. Zabytek pochodzi z

pocztku XVI wieku, ufundowany by przez znakomite rzemioso sukiennikw za

sum 100 guldenw. Otarz sprowadzono z Niderlandw, bd zosta wykonany przez

niderlandzkiego artyst. Na przeomie XV i XVI wiekw w Antwerpii dziaay liczne

warsztaty snycersko-malarskie produkujce masowo otarze na eksport. Importoway je

Niemcy, Skandynawia, rwnie Gdask. Poszczeglne otarze antwerpskie cz wsplne

cechy treciowe i formalne. Zwracaj uwag podobne wymiary i struktura, jak rwnie

kompozycja, wybr i upozowanie postaci, spitrzenie planw, prawie identyczna oprawa

architektoniczna. Otarzom antwerpskim daleko jest do monumentalnoci. Retabulum jest

wypenione licznymi, drobnymi postaciami, dbao o szczegy jest posunita bardzo

daleko. Postaci ukazane s, z typow dla rzeby niderlandzkiej, skonnoci do narracji i

teatralnego dramatyzmu. Ten typ otarzy przeznaczony by raczej do bocznych kaplic

duych wity, lub te do mniejszych kociow. Usytuowane w duej przestrzeni i

ogldane z duej odlegoci traciy swoj czytelno.

Braniewski otarz obrazowa mistyczne radoci Jezusa i Marii. Dziki nastrojowoci i

uczuciowoci przestawie, oraz mieszczaskiemu charakterowi scen z ycia Marii,

nalea do najpikniejszych przykadw redniowiecznego snycerstwa na Warmii. Otarz

zawiera siedem scen z ycia Marii, umieszczonych w niszach, podobnych nieco do

kaplic z ostroukowymi sklepieniami, maswerkami i niebieskimi cianami. Lewe grne

skrzydo zawierao scen Zalubin Marii i Jzefa arcykapan w biskupich szatach

owija stu donie dojrzaego Jzefa i modziutkiej Marii. Trzy druhny i trzech mskich

wiadkw uzupeniao t scen. Niej bya grupa Zwiastowania archanio Gabriel

nadlatywa w stron klczcej na klczniku Marii, w rkach trzyma wstg z napisem

Ave Maria. W rodku bya Tajemnica Boego Narodzenia adoracja Dziecitka przez

Mari, Jzefa, pasterzy, wou, osa i modnie odzian dam z latarni w rku. Z prawej na

grze byli Trzej Krlowie bya to doskonaa pod wzgldem perspektywy, ustawienia

figur i charakterystyki postaci, reliefowa snycerka. Niej niej znajdowaa si Ucieczka do

Egiptu zmczona w. Rodzina odpoczywaa w cieniu drzewa. W rodkowej szafie

1 Domasawski i in., op.cit., ss. 133-135;

Brachvogel Die Bilder von Mariae Verkuendigung an den alten Fluegelalt