zeri camerise 5

of 24/24
Nr. 5 - New York - Qershor 2015 - $2.00 Document of the Cham Anti- fascist Committee submitted to the United Nations Human Rights Commission Çamëria, si është e si do të bëhet RESMI OSMANI: Dy fjalë për shqiptarët e ritit ortodoks në Maqedoninë e ditëve tona KRISTO FRASHËRI: faqe 12 - 13 faqe 2 - 4 Një shqipërim i panjohur i Fan S. Nolit SEVDAI KASTRATI: faqe 14 Qëndresa - motiv jetësor e letrar i Bilal Xhaferrit LEONARD DAUTI: faqe 5 - 7 Arvanites: A Case Study in Ethnic Alterity HAMISH FORBES: faqe 15 - 18 faqe 8 - 11 Ura e Artës

Post on 13-Sep-2015

291 views

Category:

Documents

36 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Voice of Chameria 5

TRANSCRIPT

  • Nr. 5 - New York - Qershor 2015 - $2.00

    Document of the Cham Anti-fascist Committee submitted to the United Nations Human Rights Commission

    amria, si sht e si do t bhetRESMI OSMANI:

    Dy fjal pr shqiptart e ritit ortodoks n Maqedonin e ditve tona

    KRISTO FRASHRI:

    faqe 12 - 13

    faqe 2 - 4

    Nj shqiprim i panjohur i Fan S. Nolit

    SEVDAI KASTRATI:

    faqe 14

    Qndresa - motiv jetsor e letrar i Bilal Xhaferrit

    LEONARD DAUTI:

    faqe 5 - 7

    Arvanites: A Case Study in Ethnic Alterity

    HAMISH FORBES:

    faqe 15 - 18

    faqe 8 - 11

    Ura e Arts

  • Qershor 2015, Nr. 52

    amria, si sht e si do t bhet

    Djemt am ndryshe nga prfytyrimi romantik dhe i idealizuar, t ushqyera nga malli apo tregimet e dhimbsura t prindrve t tyre, gjejn nj amri tjetr. Ata jan mahnitur nga bukuria e vendit, nga andeti i mrekullueshm i Jonit dhe qytezat e bukura ame t Gumenics, Arpics, Vols, Pargs e Prevezs.

    1shtja ame, po t zhvishet

    nga ngarkesat politike, arkaike e reaksionare, falsifikimet dhe qndrimet dashakeqse, raciste dhe ksenofobiste, q nganjher arrijn deri n absurd, nga qndrimet alergjike dhe refraktare, q mbahen nga disa qarqe shoviniste t politiks greke, problemi thjeshtohet dhe qartsohet: dbimi nga trojet e veta i gjith popullats shqiptare myslimane me dhun t armatosur dhe terror, ishte nj kryqzat dhe spastrim etnik klasik, nj gjenocid. E realizoi at nacional-fashisti, gjenerali Napoleon Zerva, bashkpuntor i gjermanve. Ky spastrim sht nj njoll turpi e historis modern greke.

    Qarqet e tanishme politike greke duhet ta flakin kt trashgimi t kobshme, si nj mish i huaj nga trupi i tyre, ti krkojn ndjes popullats ame dhe t hapin rrugn pr zgjidhjen e ktij problem q plaga t mos mbetet e hapur.

    2 M s shumti ilegalisht, djemt

    am jan hedhur matan kufirit dhe kan shkuar ta shohin amrin.

    Pr secilin prej tyre kjo ka qen nj kuturisje jo pa rreziqe. Ndryshe nga prfytyrimi romantik dhe i idealizuar, t ushqyera nga malli apo tregimet e dhimbsura t prindrve t tyre, gjejn nj amri tjetr. Ata jan mahnitur nga bukuria e vendit, nga andeti i mrekullueshm i Jonit dhe qytezat e bukura ame t Gumenics, Arpics, Vols, Pargs e Prevezs. Jan trishtuar e kan ndjer dhimbje, kur kan par arat djerr, ullishtet, pemishtet dhe vreshtat t degraduara e t braktisura, t mbuluara nga ferrat dhe drizat, si gjysm shkrettir. Shtpit e tyre n fshatrat ame t rrnuara e gur mbi gur. Popullata vendse, shqiptare ortodokse sht e pakt n numr dhe e plakur, brezi i ri ka emigruar pr t punuar n vende t tjera ku puna paguhet m mir. Kullotat e bollshme shfrytzohen nga vlleh ardhacak nga malet e Pindit. Pa asnj mdyshje, fshatrat dhe qytetet e amris s sotme, jan pjesa m e prapambetur e Thesprotis historike dhe gjith Greqis. Burimet e saj dhe potenciali natyror n fushn e bujqsis, blegtoris dhe turizmit, presin dorn e pronarve t tyre t ligjshm q t vihen n funksion t zhvillimit t ksaj krahine t begat.

    parasheh si nj realitet t mundshm se far do t ndodhte po qe se banort e amris, do t ktheheshin n vatrat e tyre strgjyshore.

    Pyetja q mund t bhet n kt rast sht: jo far do t fitojn amt, por far do t prfitoj Greqia, nga rikthimi i popullats ame n krahinn e vet? Ksaj pyetjeje do t mundohem ti jap prgjigje reale e t besueshme duke u mbshtetur n trsin e faktorve: gjeografik, demografik dhe social-ekonomik, n kuadr t nj shoqrie demokratike, t hapur dhe shtetit t s drejts.

    N gjirin e komunitetit am n Shqipri, bjn pjes afro treqind mij njerz. sht nj popullat dinamike e vitale, e suksesshme, me mosh relativisht t re dhe plot cilsi. Ka nivel arsimor t admirueshm, pa analfabet e t paditur. N gjirin e ksaj popullate sht formuar shtresa e inteligjencs, q rrok t gjitha fushat e veprimtaris jetsore dhe shoqrore. Ka midis tyre profesor e doktor, me tituj shkencor akademik, msues dhe pedagog, inxhinier, ndrtues dhe arkitekt, gazetar t talentuar, shkrimtar e njerz t letrave, artist t skens, piktor, mjek, agronom e zooteknik,

    Resmi OSMANI

    Pamje nga Preveza

    3Trajtesa e mposhtme amria, si

    sht e si do t bhet, e sheh krahinn me nj kndvshtrim tjetr. Megjithse ka disi karakter hipotetik e vizionar,

    RedaksiaKryeredaktor: Kristo SotiriRedaktor: Ilir AdemajMarketing Coordinator: Erin [email protected](978) 395 7020Art Design: Thoma Nasi

    [email protected]: PO BOX 452 Addison, IL 60101

  • 3Qershor 2015, Nr. 5

    amria, si sht e si do t bhet

    veteriner, ekonomist e financier, biznesmen e siprmarrs, pa folur pr mjeshtrit dhe profesionet aplikative, q u takojn gjith sferave t jets. sht nj bashksi e talentuar, e cila n kushtet e demokratizimit t vendit, ka gjetur shum hapsir pr t paraqitur vetveten.

    Kta jan amt.4

    Nuk bjm asnj gabim po t pohojm se e krahasuar me popullatn ekzistuese (rezidente) t amris s sotme, komuniteti am n Shqipri, sht m i ndriuar, m i emancipuar, i pajisur me m shum dije, m i talentuar dhe me aftsi vetorganizuese, q i ka brenda vetes, gjith cilsit pr t ndrtuar institucione t qeverisjes vendore, institucione kulturore e arsimore (pse jo edhe universitet) dhe nj ekonomi t qndrueshme e t zhvilluar n kornizn e legjislacionit grek (shtetas t t cilit do t jen) duke gzuar njkohsisht edhe t drejtat dhe lirit e minoritetit shqiptar, nj e drejt kjo natyrore e pamohueshme n do vend demokratik.

    Shpesh m kan pyetur: sa pjestar t komunitetit prej treqind mij amsh do t shkojn n amri, pr tu vendosur n pronat, fshatrat dhe qytetet e tyre, dhe

    a i nxe t gjith kjo krahin? Vshtir ti jepet nj prgjigje e sakt ksaj pyetjeje, por e prafrt, po. Jan disa faktor q do ta prcaktojn kt rikthim: pjestart e ktij komuniteti gjetn n shtetin am atdheun e munguar, nga i cili u shkputn dhunshm, me t cilin i lidh gjaku dhe rrnjt historike, traditat, zakonet dhe kultura. Brezi i ri ka lindur ktu, qytetet dhe fshatrat e Shqipris jan vendlindja e tyre. Komuniteti am sht integruar me popullsin vendse t krahinave ku jeton, sht lidhur me martesa, ka marr e ka dhn. Shum prej tyre jan t suksesshm n biznes, n veprimtari ekonomike, shkencore e administrative dhe e kan ndrtuar jetn mbi bazn e veprimtarive q ushtrojn. Ndrsa t gjith jan t interesuar

    pr pronat e atjeshme, duhet mbajtur parasysh se shumfishimi i trungut familjar, e copzon kt pron. sht e besueshme se pr administrimin e saj dhe pr tu rivendosur prgjithmon n trojet e tyre, do t shkojn kryesisht ajo pjes e brezit t ri, q ende nuk e ka gjetur si duhet vendin e vet n jetn ekonomiko-shoqrore dhe, pse t mos e themi, q gjendet n vshtirsi. N amri do t shkoj pjesa m vitale e komunitetit, e cila e sheh atje t ardhmen e saj, por ata do t mbshteten fuqimisht nga pjesa tjetr q do t mbetet n Shqipri, sidomos n aspektin ekonomik, t investimeve, pr ta ringjallur e lulzuar krahinn, pr t krijuar bazat dhe infrastrukturn pr nj rikthim gradual t pjess tjetr q do

    ta dshiroj kt gj. Ky rikthim do t zgjas n vite dhe do t jet n varsi t kapaciteteve mbajtse dhe ekonomike t ksaj treve q do t prcaktohen nga burimet natyrore dhe vnia e tyre n prdorim.

    5far do t bjn t rikthyerit n

    krahinn e amris, me se do t merren? Me shum gjra. Aq shum sa sht e vshtir t renditen, megjithat ndr veprimtarit kryesore mund t prmendim rindrtimin e fshatrave, sepse mbi rrnojat dhe grmadhat e vjetra, do t ngrihen shtpit e reja, t bukura, komode, higjienike e te prshtatshme pr nj jet t kulturuar, q do ti ndrrojn faqen vendit. Komuniteti i ka brenda gjirit t vet inxhiniert, arkitektt dhe kompanit ndrtuese.

    Do t ngrihen qendrat social-kulturore dhe t shrbimeve si shkollat, ambulancat dhe klinikat mjeksore, repartet e shrbimeve e gjithka tjetr q plotson krkesat dhe nevojat jetike t nj komuniteti urban dhe rural.

    Siprmarrsit e sukseshm am do t investojn n qendrat turistike t bregdetit t bukur (Gumenic, Sajadh, Arpic, Vol, Parg e Prevez). Atje, prve banorve t krahins,

    Pamje nga Gumenica

    Djemt am jan trishtuar e kan ndjer dhimbje, kur kan par arat djerr, ullishtet,

    pemishtet dhe vreshtat t degraduara e t braktisura, t mbuluara nga ferrat dhe

    drizat, si gjysm shkrettir. Shtpit e tyre n fshatrat ame t rrnuara e gur mbi gur.

  • Qershor 2015, Nr. 54

    mund t verojn edhe turist nga Shqipria, Kosova, Maqedonia dhe viset e tjera shqiptare.

    Krahina ka potenciale dhe burime t shumta bujqsore t klims subtropikale. Bujqsia sht njra nga degt e gatshme q me pun mund t vihet n lvizje q n vitin e par e t dyt. Objekt pune do t bhen ullishtet, vreshtat dhe agrumishtet e braktisura dhe do t filloj mbjellja e t rejave, do t zhvillohet njherazi blegtoria n kullotat e begata natyrore. Ky zhvillim do t pasohet nga agroindustria, q do t prpunoj prodhimet bujqsore.

    Vija e gjat bregdetare e Jonit me skelat dhe portet e shumta, sht nj mundsi tjetr pr zhvillimin e veprimtaris s peshkimit dhe ihtiofauns, mjeshtri q djemt am e ushtrojn sot e ksaj dite n Sarand, Vlor e Durrs dhe duhet thn q jan vrtet mjeshtra!

    amris do ti shndrrohet pamja: nga nj krahin e braktisur, e prapambetur, n nj krahin t prparuar, t zhvilluar e t lulzuar. Ajo do t gjeneroj t ardhura e mirqnie pr popullatn e krahins, por edhe t ardhura pr buxhetin e shtetit grek.

    Gjith sa u tha, nuk do t bhet as me shkopin magjik, as me urdhrin e peshkut! Prve burimeve natyrore vetjake, do t duhet t jepen financime e kreditime nga bankat greke e shqiptare, pse jo edhe fonde grant nga BE. Jan kto mundsi t qnsishme potenciale dhe jo t hamendsuara q do t prdoren pr rindrtimin dhe zhvillimin e krahins.

    6Rivendosja e komunitetit shqiptar am

    n trojet e tyre, brenda territorit t shtetit grek, par n kndvshtrimet e sotme dhe ato t zhvillimeve t pritshme, at t integrimit europian, t nj shoqrie t hapur, q respekton t drejtat, lirit dhe traditat pr t ushtruar dhe zhvilluar kulturn, arsimin, t drejtn e informimit dhe t lvizjes s lir, do t shoqrohet me krijimin e shoqatave dhe njsive artistike e kulturore, t studimeve folklorike,

    shkencore e historike, do t organizohet media e shkruar dhe ajo elektronike etj. Ky gjallrim i jets ekonomike dhe kulturore do t bj q komuniteti i amve t rikthyer t rivendos lidhjet e vjetra vllazrore me komunitetin e amve t krishter shqipfols, q sot druhen dhe nuk guxojn t flasin gjuhn e nns n mjedise publike. Atyre do tu jepet mundsia t deklarojn prkatsin etnike dhe t arsimohen n gjuhn amtare, t ciln e kan ruajtur dhe e flasin aq bukur! Komuniteti shqiptar i amris, doemos do t mbaj lidhje edhe me ata mijra emigrant shqiptar q pr arsye ekonomike punojn e jetojn n shtetin grek, duke ndihmuar e ndikuar q ata t ruajn identitetin e tyre kombtar.

    7Mund t parashtrohen edhe shum

    gjra t tjera mbi kt tem, por gjith sa u tha, megjithse hipotetike, por jo

    imagjinare, edhe pse ka brenda edhe pak futurologji, sht nj kndvshtrim tjetr, pr t paraqitur se far prfitimi do t kishte shteti grek nga rikthimi i komunitetit am. Do t prfitoj nj krahin t tr e cila do t dal nga prapambetja dhe do t ngrihet e fuqizohet ekonomikisht, nj krahin t emancipuar e kulturuar, e cila do t jet brenda territorit dhe administrimit t atij shteti.

    Me kt gjendje t re t gjrave e fituar sht Greqia. Do t krijohet atmosfera dhe klima q t shuhen mrit e vjetra. Grindjet dhe mllefet do t hidhen pas krahve si nj trashgimi arkaike. Midis dy vendeve dhe dy popujve do t vendoset miqsia e vrtet e bazuar n mirkuptimin dhe dshirn e vrtet pr t jetuar s bashku n paqe. Kjo vij sht n prputhje t plot me aspiratat evropiane n kuadr t integrimit t vendeve t Ballkani Perndimor n BE. Me veprime t tilla ndaj minoriteteve, ndrtohen lidhjet e miqsis dhe urat lidhse midis t dy popujve dhe jo me sllogane retorike boshe t politikanve.

    sht rasti, q n vend t mohimit kategorik pr ekzistencn e problemit am, apo histeris antishqiptare t fashistve t Agimit t Art, qeveria dhe politika greke dhe opinioni publik i vendit fqinj, le ta shohin edhe n kt kndvshtrim problemin am. Por pr t arritur deri ktu, do t duhet q t zhvishen nga paragjykimet, mllefet, mrit, racizmi, ksenofobia dhe opinionet tabu e t paravendosura. Kuptohet kjo pr ta nuk sht e leht, por me dshir apo pa dshir, duhet ta bjn. Prndryshe ata nuk mund t jen qytetar t vrtet evropian.

    Rruga e zgjidhjes s problemit am, gjendet brenda s drejts ligjore t njohur ndrkombtarisht, (ksaj nuk mund ti bishtnoj shteti grek) dshirs s mir humane e qytetare, me prpjekje dhe kmbngulje t vet komunitetit am, me mbshtetjen e opinionit publik mbarkombtar (pasi shtja ame sht pjes e problemit ton kombtar) dhe doemos dhe domosdoshmrisht t qeverive shqiptare. Komuniteti am n Shqipri, q tashm prfaqsohet nga nj parti politike, duhet t jet forca lvizse e ktij procesi, pa e ln asnjher q t fashitet, ndrsa qeverit, pavarsisht se kujt force politike i prkasin, duhet t japin mbshtetjen politike institucionale dhe diplomatike.

    sht nj aspirat reale dhe jo utopi. Ajo krkon angazhimin e tr kombit.

    N mbyllje t ksaj trajtese, do t bj pyetjen: far humbet shteti dhe shoqria greke nga kthimi i komunitetit am n trojet e veta historike e t trashguara? Asgj, asgj, asgj! Jan vetm t fituar, madje jan m t fituar ata sesa ata q rikthehen!

    Pamje nga Margllii

    Shnim pr autorin: Prof. Dr. Resmi Osmani ka lindur n Mazrek t Marglliit, amri, m 5 maj 1940. Vjen nga nj familje me tradita atdhetare. Gjyshi Osman Taipi,

    ra dshmor n mbrojtje t trojeve shqiptare n Bezhan t Janins, n mars 1913. I ati, Taip Osmani, u vra nga barbart grek n Filat, n mars 1945.

    Kur t shkoj n amri

    Namik SELMANI

    N nj krua ku njomet buzaDo t pi uj t bekuar Do thrras zogj e pllumba Dit e bardh pa aguar.

    Do t pi nj ver agimi ...T papir n jet t jetve. N sm ngop nj ast burimi, do thrras n ndihm dete.

    Do ta tund n er shamin Ku erdhon nj dallandyshe.- Erdha prap, mike mirmos mi shih thinjat mbi krye!

    Do ta shporr Gardhin e ShpirtitTi kthej malet n lndina.Prush i nxeht q fle te gjiriDo bleroj bokrrima.

    Do ta gdhij natn volioteSup m sup me Osman Takn N sm gjeni n nj breg Do m gjeni tek mbjell arn.

    Tri pranvera e vera bashkamri, pret pa u ndalur.Kush ta djeg zemrn e bardh Iu harroft n shekuj pragu!

  • 5Qershor 2015, Nr. 5

    Vitet 60 t letrsis shqiptare karakterizohen nga shfaqja e beft e njrit prej shkrimtarve t konsideruar si ndr m t talentuarit dhe m fatkeqt e letrave shqipe, t Bilal Xhaferrit, komunikimi i t cilit me lexuesin shqiptar sht konkretizuar si proces i ndrprer, i prputhshm me dy periudha t ndryshme kohore: vitet 60-70, dhe at pas viteve 90; periudha q prcaktohen nga karakteristika t ndryshme ideoestetike n lidhje me letrsin si krijim dhe si receptim: socrealizm/realizm; me dy gjendje krejt t ndryshme politike: diktatur/demokraci; me rrethana t ndryshme t zhvillimit shoqror e kulturor: izolim/hapje. N kndvshtrimin vetjak, e para prkon me rinin, kurse e dyta shtrihet prtej kornizs kohore t jets s tij. Pr lexuesin, i cili n nj pjes t konsiderueshme sht receptues i veprs s tij n t dyja periudhat, kjo rishfaqje e plot e veprs pas nj periudhe ndrprerjeje m se njzetvjeare, ka mundsuar rrokjen e shumanshmris s qndrimit t tij ideoestetik, e ka br m t perceptueshm imazhin poetik dhe thellsin e mendimit q prshkon krijimtarin m t mir t tij letrare, si dhe natyrshmrin, rrjedhshmrin dhe zhdrvjelltsin e gjuhs. N periudhn e par suksesi i veprs s tij ka qen lidhur kryesisht me forcn e talentit t tij, gj pr t ciln pati nj ndrgjegjsim edhe t lexuesit t thjesht, krahas atij t kultivuar. Leximi i krijimeve t tij letrare, po ashtu sikurse botimi i tyre, ishte pjes e interesimit dhe kuriozitetit pr nj krijues me t ardhme shum premtuese n fushn e letrave, por q, fatkeqsisht, shum shpejt do t largohej dhunshm nga skena e letrsis shqiptare. Pr shkak t kornizimit t ngusht ideologjik t kndvshtrimit ideoestetik t kohs, nj njohje e thell e veprs s tij t botuar n vitet 60-t prej lexuesit t gjer mendojm se ka qen pothuajse e pamundur. Kjo u kaprcye me ribotimin dhe botimin e plot t krijimtaris s tij n nj periudh tashm t liruar nga morsa e kndvshtrimit ideoestetik socrealist, periudh n t ciln liria dhe gjersia e kndvshtrimit estetik kan mundsuar zhbirimin e krijimtaris s tij, prthithjen e vlerave artistike, deshifrimin e kumteve morale, atdhetare e politike, si dhe marrjen e mesazhit human t mosnnshtrimit, mesazh q mund t cilsohet si karakteristika m e spikatur ideoestetike e krejt krijimtaris s Xhaferrit. Jo vetm kornizimi ideor i lexuesit, por edhe mangsia fizike e veprs, duke qen se u botua vetm nj vllim me tregime, Njerz t rinj, tok e lasht (1966), si dhe disa tregime e vjersha n shtypin periodik, kan qen pengesa serioze pr receptimin e plot t krijimtaris letrare t Bilal Xhaferrit n fazn e par t krijimtaris s tij. N kt periudh t dyt, vepra e tij vjen e plot jo vetm si botim, por edhe si prfaqsim ideoestetik, duke rifituar n kt mnyr at far i ishte mohuar n periudhn e par.

    Kjo lidhet si me karakteristikat ideoartistike ashtu edhe me larmin gjinore (poezi, tregim, roman, skenar filmi, dram, publicistik), t cilat ai i ka lvruar, ndonse her-her t lna prgjysm. N mbshtetje t ides se vepra e Xhaferrit sht ndr m interesantet e periudhs s dyt t

    shekullit XX, vjen edhe vendi q ka zn krijimtaria e tij n kritikn letrare, pr t ciln mund t shprehemi se, pas viteve nntdhjet t shekullit t kaluar dhe prgjat dy dekadave t fundit, e ka pasur kt vepr nj ndr objektet e saj qendrore. E rndsishme sht t theksohet se me veprn e tij jan marr kritik t shumt, si B. Kuuku, A. Kallulli, D. Shapllo, V. Koreshi, S. Hamiti, Xh. Lloshi, Y. iraku, A. Vinca, R. Zisi etj., disa prej t cilve ndr autort m serioz t kritiks son t sotme letrare. Nj vend t rndsishm n dimensionimin e profilit t tij z edhe vlersimi i mjaft prej shkrimtarve t gjysms s dyt t shekullit XX, prmes gjykimit mbi veprn e shkrimtarit, apo kujtimeve plot respekt pr t si njeri. Petro Markoja, n veprn e tij autobiografike Intervist me vetveten: Ret dhe gurt shprehet: Vite m par, pata fatin t njihja nj djal t zbeht, fare t ri, q quhej Bilal Xhaferri. Kur lexova librin e tij t par me tregime, u mallngjeva, kaq i talentuar ishte ai djal. Shkrimet e tij t befasonin. Punonte npr kantiere ndrtimi, bnte pun t rnda. M n fund ai u arratis dhe prfundoi n SHBA, ku dhe vdiq, si thon, aksidentalisht.1.

    Nse do t prpiqeshim t jepnim nj karakterizim t prgjithshm dhe etiketues pr veprn e B. Xhaferrit, si m t prshtatshm ndoshta do t gjykonim cilsimin

    e veprs s tij si vepr e munguar. Kjo pr dy arsye: s pari, vepra e tij, si krijim artistik, nuk sht e plot si prezantim, pasi nj pjes e dorshkrimeve besohet t ken humbur prjetsisht pas djegies s redaksis s revists Krahu i Shqiponjs. Nuk sht e plot edhe si realizim (prodhimtari letrare). Fillimet e krijimtaris s tij n vitet gjashtdhjet karakterizohen nga nj ritm i lart t shkruari, duke shkruar gjithmon dhe ku t mundte. Brenda tre vitesh krijohen dy vllime, njri me tregime, i botuar, tjetri me poezi, i shtypur por q nuk e pa dritn e botimit. Ky ritm premtues ndrpritet prej largimit nga atdheu, n 30 gusht 1969, pr tu rikthyer vetm n formn e veprs s botuar postum. Largimi fizik prej Shqipris shnon nj thyerje n vazhdimsin e procesit t tij letrar, e kjo nuk mund t interpretohet ndryshe, vese si nj shok pr laboratorin e tij krijues, n kushtet e shkputjes prej realitetit q kishte shrbyer si burim i motiveve dhe temave t krijimtaris s tij. Prgjat s ashtuquajturs periudh e Ameriks nuk kemi krijimin e ndonj vepre t mirfillt origjinale, t krahasueshme me at far ai krijoi n Shqipri. M tepr kemi rimarrje t krijimeve t mparshme, prpunime t tyre dhe shum pak krijime t mirfillta. I prkushtohet publicistiks. Kjo motivohet nga veprimtaria e tij politike dhe atdhetare. Edhe krijimet poetike t ksaj periudhe karakterizohen nga nj motiv i fort politik. Mund t mbshtesim mendimin e shfaqur prej t tjerve m par, se situata e re jetsore e krijuese e Bilal Xhaferrit nuk e favorizoi krijimtarin letrare t tij2. Shum motive u ndrydhn, u mbytn n kontradiktn e vazhdueshme mes liris fizike dhe izolimit intelektual. Shum embrione veprash potenciale nuk arritn t ngjizeshin kurr. Kjo hipotez bazohet n ritmin e lart t prodhimtaris s tij letrare t fazs s par. S dyti, vepra e tij sht e munguar edhe n raport me lexuesin. Nj vepr q qarkulloi vetm pr tre vjet, Njerz t rinj, tok e lasht (1966), disa shkrime n shtypin periodik, prgjat nj periudhe m pak se dhjetvjeare, nuk arritn t komunikojn me nj rreth t gjer lexuesish pr rreth 25 vjet. Ka munguar jo thjesht n kuptimin fizik, si letrsi e palexuar, por n radh t par pr veorit e saj ideore dhe estetike. Qndrimi i tij estetik ndaj dukurive t shoqris shqiptare, t bashkkohsis dhe t historis, i dallueshm qart prej shkrimtarve bashkkohs, si qndrim i ndryshm dhe lehtsisht i rrokshm, ka qen nj vler e munguar n procesin e edukimit ideoestetik t lexuesit shqiptar.

    Nse krijimtaria letrare e pothuajse gjysms s dyt t shekullit t njzet, brenda kufijve shtetror t Shqipris (n mosprputhje me ata etnik e kulturor), sipas mendimit t kritiks letrare shqiptare mund t klasifikohet: (i) fal kriterit t rryms letrare, n a) letrsi socrealiste dhe b) letrsi realiste; (ii) n baz t kriterit ideoartistik, n a) konformiste dhe b) jokonformiste; (iii) n baz t funksionit qytetar, n a) shrbyese-nnshtruese dhe b) rezistuese-emancipuese; vepra e Bilal Xhaferrit klasifikohet pa mdyshje si realiste, jokonformiste dhe rezistuese-emancipuese. N pikpamje t rigorozitetit ideoartistik krijimtaria e tij sht e njtrajtshme dhe e pakompromentueshme. Nse do ti klasifikonim shkrimtart e ksaj periudhe nisur nga raporti q ata krijuan me letrsin zyrtare t ksaj periudhe, pra me socrealizmin, si drejtim dhe rrym letrare3,

    Qndresa - motiv jetsor e letrar i Bilal Xhaferrit

    Leonard DAUTI

    Bilal Xhaferri

    Shkrimtar i mohuar, me atdhe dy her t mohuar, me familje t mohuar, me krijimtari t mohuar, me liri fizike dhe shpirtrore t mohuar. Por ky

    nuk qe ndshkimi i madh pr t. M i madhi ndshkim q i qe rezervuar atij (edhe gjith

    sivllezrve t tij) ishte harresa. Nj makineri e tr shtetrore do ti ndalonte veprn, do ta hiqte

    nga qarkullimi, do ta internonte fizikisht.

  • Qershor 2015, Nr. 56

    ather grupimet jan tre: a) shkrimtart socrealist konformist; b) shkrimtart jokonformist t pajtueshm, t nnzshm, t trthort, t cilt siguruan mbijetesn e krijimtaris s tyre prmes mosdaljes hapur, moskundrshtimit t zshm t letrsis zyrtare, si dhe prmes krijimesh t pakta sasiore konform me drejtimin letrar zyrtar; c) shkrimtart jokonformist, t papajtueshm dhe t zshm, t cilt u shfaqn hapur n veprn e tyre kundr normave krijuese t socrealizmit4. T part jan n nj pjes t madhe pr t ardhur keq ose komik nga kndvshtrimi i sotm; t dytt dramatik n mosprputhjen e bindjes me qndrimin vetjak n raport me ideologjin zyrtare. Duke mos dashur t prdhosin vlerat dhe misionin e artit dhe t krijimtaris s tyre si pjes e tij, iu sht dashur t ruajn nj ekuilibr midis veprs s tyre dhe socrealizmit. Ky ekuilibr tepr delikat dhe i krcnuar mund t onte edhe n rrethana tragjike, si pr ta personalisht ashtu edhe pr veprn e tyre. Ruajtja e tij sht br prmes lshimesh jo thelbsore, q nuk kan prekur thelbin e veprs letrare. Ndrsa t trett, pa prjashtim, kan qen tragjik t dyfisht: mohim i plot i veprs s tyre, censurimi i saj nga njra an dhe mohim i liris fizike nga ana tjetr. Tragjiciteti i tyre nuk ishte thjesht individual por edhe i krejt etnis e kulturs shqiptare, po t kemi parasysh faktin se me mohimin e liris fizike t tyre prmes burgimesh, internimesh, dbimesh e detyrimesh pr largim jasht atdheut, u trondit vet mekanizmi i tyre krijues, u orodit, i humbi piktakimi fizik me realitetin dhe nuk u krijuan ato vepra t mdha e t fuqishme, q do t mund t shfaqeshin pr lexuesin e djeshm, t sotm dhe t ardhshm. N kt kndvshtrim ky tragjicitet shfaqet prmes veprs letrare t munguar t grupimit t tret. Nj humbje kjo nga ato q koha nuk i zvendson kurr. Bilal Xhaferri hyn natyrshm n grupin e tret, bile sht edhe prfaqsues i ktij grupimi s bashku me Kasem Trebeshinn, si dy m t spikaturit e rezistencs letrare shqiptare. Ktu ndoshta sht e nevojshme t bjm nj sqarim t vogl n lidhje me konsiderimin e tij si shkrimtar disident.

    Duke u nisur nga kuptimi i fjals disident < lat. desideo kundrvnie, e cila nnkupton nj njeri q i kundrvihet regjimit me nj platform t caktuar ideologjike, t shkruar n letr dhe t pranuar prej atij vet, nuk mendojm se prmbushen kushtet e domosdoshme pr t motivuar nj prcaktim t till pr periudhn e par t krijimtaris s Xhaferrit. Vepra e tij, e shkruar dhe botuar n Shqipri deri n vitin 1969, sht ndr pjest m t shndetshme t letrsis jokonformiste shqiptare t gjysms s dyt s shekullit XX. Disidenca e B. Xhaferrit z fill pas arratisjes s tij nga Shqipria. Krejt krijimtaria e tij e mvonshme sht kundrvnie e hapur ndaj regjimit t instaluar n Shqipri.

    Interesimi pr B. Xhaferrin, sikurse edhe pr shkrimtart e tjer t grupimit t tret, ka qen fillimisht nj interesim balancues, thn ndryshe: prpjekje pr ti kthyer mbrapsht at far i qe mohuar n gjallje t tij. Realiteti shqiptar i pasnntdhjets, si mohim i nj realiteti gati pesdhjetvjear, u identifikua prmes nxjerrjes n drit t vlerave t s mohuarve, duke botuar, promovuar dhe vlersuar krijimtarin e tyre. Natyrshm vlersimet e para pr ta qen t ngarkuara me ngjyrimin ideor t postprmbysjes, antikomunizmit. Studimet e mirfillta shkencore letraro-artistike do t shfaqeshin n nj faz pak m t von dhe, mund t thuhet se, pas vitit 1995 studimi i veprs s Bilal Xhaferrit hyn n hullin e studimit t mirfillt shkencor. N periudhn 1993-95 kemi kryesisht shkrimet e para t karakterit vlersues pr t. Jan kujtime nga jeta e Bilal Xhaferrit, vlersime t personalitetit t tij, t rolit atdhetar e liridashs.

    Shkrimtar i mohuar, me atdhe dy her t mohuar, me familje t mohuar, me krijimtari t mohuar, me liri fizike dhe shpirtrore t mohuar. Por ky nuk qe ndshkimi i

    madh pr t. M i madhi ndshkim q i qe rezervuar atij (edhe gjith sivllezrve t tij) ishte harresa. Nj makineri e tr shtetrore do ti ndalonte veprn, do ta hiqte nga qarkullimi, do ta internonte fizikisht. Arratisja i parapriu mosprmendjes s emrit t tij. Ky fat i keq, harresa, q iu rezervua edhe bashkkohsve t tjer (Poradeci, Kuteli, Trebeshina, etj.), ishte produkt i nj mekanizmi t strholluar arsyetimi, sipas t cilit vetm ajo do t mund t arrinte zhvlersimin e shkrimtarit, qoft edhe prkohsisht, ta barazonte veprn e tij me mosekzistencn. E kundrta e saj, prmendja e herpashershme e veprs s tij, qoft edhe pr ta kritikuar apo demaskuar at, do t mund t interpretohej si shenj vlersimi, gj q do ta mbante gjall krshrin e lexuesit. Mosprmendja e veprs dhe emrit t tij ishte dnimi q iu b pr s gjalli. Pr her t par do t prmendej emri i tij m 1990, bile jo i plot por me inicialet B.Xh.5. Pavarsisht nga motivi i prmendjes, kjo shkaktoi nj mrmrim admiruese t nnzshme. N kujtesn e nj brezi t tr lexuesish erdhi prsri shkrimtari i talentuar i viteve 60. Ky mund t quhet si oguri i par q do ti paraprinte kthimit t tij n gjirin e letrsis shqiptare vetm 3 vjet m von, me botimin n Tiran t romanit Krastakraus (1993), botim q u pasua nga t tjer, e deri n botimin e veprs s plot t tij, m 2010.

    Jeta e Bilal Xhaferrit mund t shikohet n dy dimensione: n at linear-gjeografik, prmes itinerarit t tij jetsor, nga m interesantt pr nj shkrimtar shqiptar t shekullit XX; n at kulturor-gjenealogjik, si pinjoll i nj familjeje q trashgonte nj tradit t pasur, m se dy shekullore, kulturore e atdhetare.

    N prputhje me rrethanat jetsore t Bilal Xhaferrit mund t klasifikojm edhe krijimtarin e tij letrare. Ajo ndahet n dy faza, t cilat prcaktohen si t tilla, jo prej faktit se prkojn me dy gjendje t ndryshme jetsore, por bazuar kryesisht n raportin individ -shoqri - politik. Periudha e par lidhet me rrethann jetsore t privimit, t paracaktimit t rolit t individit n shoqri, t mungess s kushteve t prshtatshme pr krijim, t vshtirsive pr botim, t mosbarazis me antart e tjer t s njjts njsi

    etnike, pr shkak t prkatsis n nj shtres shoqrore me bindje t ndryshme prej atyre sunduese. E dyta lidhet me rrethann e liris s individit, e vshtirsive ekonomike, e liris s krijimit dhe botimit, e barazis me antart e tjer t nj shoqrie multikulturore. Krijimtaria letrare e Bilal Xhaferrit shklqeu n periudhn e par, periudhn e privimit. N kt pik mendimet e studiuesve t veprs s tij ndahen n dy. sht shprehur mendimi se edhe e dyta ashtu si e para sht nj periudh e begat letrare6, mendim ky i pambshtetur nga autor t tjer, sipas t cilve t dy periudhat i karakterizon nj gjendje asimetrie n lidhje me cilsin artistike dhe sasin e krijimtaris s tij7. Ato pak krijime artistike t periudhs s dyt mund t shihen si dshmi e talentit dhe aftsis s tij krijuese, t cilat nuk u shfrytzuan edhe aq pr prodhimtari letrare, por iu nnshtruan angazhimit t tij politik e atdhetar. Duke u mbshtetur n vllimin sasior, si edhe n veori ideoestetike t krijimtaris s tij, ne e mbshtesim mendimin, sipas t cilit, periudha e dyt nuk e shfaq m shklqimin e s pars. Natyrisht, nj boshllk t madh ka krijuar edhe humbja e madhe, pas djegies s redaksis s revists Krahu i Shqiponjs, e t gjitha dorshkrimeve t tij. Por, mendojm se do t ishte m e drejt, pr t arritur n nj mendim m t arsyeshm, q krijimtaria e Xhaferrit e fazs s dyt t shihet nn kndvshtrimin e dallimit mes shkrimit poetik e shkrimit politik, ndrmjet shkrimit pasionant e shkrimit militant; pr ta karakterizuar dyzimin e Auctorit, me gjith madhshtin e forcn e tij, n autor t pasionit e n autor t misionit; duke e pasur t parin q e kthen botn nga vetvetja, kurse t dytin, q e kthen vetveten kah bota.8.

    Duke e konsideruar periudhn e par t krijimtaris s tij si dukuri krejt normale, ne do t mundohemi t rendisim disa prej shkaqeve q kan prcaktuar zbehjen e cilsis artistike t periudhs s dyt. Arsyet mund t jen objektive, t tilla q nuk mund t ken qen t kontrollueshme prej tij, si mungesa e kontaktit me realitetin shqiptar, megjithse ai i ndiqte me kujdes dhe vmendje t veant ngjarjet e Shqipris; mosqenia n kontakt me prurjet e reja n fush t krijimtaris artistike, e veanrisht t asaj letrare shqiptare (n Krahu i Shqiponjs nuk jepet ndonj informacion i ksaj natyre); mosqenia n kontakt me zhvillimet n fushn e gjuhs shqipe, sidomos pr sa i prket njsimit e standardizimit t saj. Prpos ktyre arsyeve jan edhe ato me natyr vetjake. Krahu i Shqiponjs sht dshmi e nj angazhimi t njtrajtshm ideopolitik e atdhetar t Xhaferit prgjat periudhs s Ameriks. Ky angazhim sht nj zgjedhje e lir, e ndrgjegjshme, nj mision qytetar e atdhetar, t cilin ia ngarkon vetes

    Pamje nga Ninati, vendlindja e Bilal Xhaferrit, amri.

    Largimi fizik prej Shqipris [30 gusht 1969] shnon nj thyerje n vazhdimsin e procesit

    t tij letrar, e kjo nuk mund t interpretohet ndryshe, vese si nj shok pr laboratorin e tij krijues, n kushtet e shkputjes prej realitetit

    q kishte shrbyer si burim i motiveve dhe temave t krijimtaris s tij.

  • 7Qershor 2015, Nr. 5

    dhe nga i cili nuk do t shkputet deri n fund t jets s tij. Homo poeticus-i i fazs s par ia ka ln vendin homo politicus-it9 n fazn e dyt. Ky kaprcim i ndrgjegjshm, por edhe i diktuar nga rrethana jetsore e tij, ka qen vendimtar pr fatin e krijimtaris letrare t Xhaferit. Edhe krijimet letrare t ksaj periudhe jan pasqyr e angazhimit t tij t ethshm politik e atdhetar. Kjo dshmohet jo vetm n tematikn e krijimeve, por edhe n formn artistike e veorit stilistike t tyre. Nj karakterizim prmbledhs pr jetn e Bilal Xhaferrit do t mund t formulohej: jet humbjesh. Si rrall me ndonj shkrimtar tjetr shqiptar mund t gjendej nj paralelizm midis tematiks krijuese dhe fatit jetsor, si ndodh me rastin e Bilal Xhaferrit. I prqasur me at t Serembes10, fati i tij jetsor rrjedh n harmoni t plot me motivet e veprs s tij m t arrir, saq duket se prcaktimi i zgjedhjeve t tematiks e motiveve sht i prcaktuar n pjesn m t madhe pikrisht prej tij. N rrjedhn e jets s tij disa ngjarje kan pasur nj ndikim t jashtzakonshm n prcaktimin e karakterit dhe t formimit t tij intelektual. Ktu hyjn ngjarjet q lidhen me fmijrin dhe rinin e hershme t autorit. T tjera kan pasur ndikim n prcaktimin e qndrimit dhe zotimit t tij politik e atdhetar. Ktu hyjn ato t rinis e moshs madhore. Sidoqoft, ngjarje q kan prcaktuar krejt zhvillimet e mvonshme jetsore t tij kan qen ato t fmijris s kaluar n Ninat, n fshatin e lindjes.

    N mosh minore do t ballafaqohet me dy humbjet m t hidhura t jets s tij: vdekjen e nns (1943) dhe pushkatimin e t atit (1945). E para do t prcaktonte raportin e tij me jetn dhe me familjen. I duhet t largohet q i vogl prej familjes s tij pr t siguruar jetesn e tij por edhe ndihm pr pjestart e tjer, tri motrat m t vogla. E dyta do t prcaktonte raportet e tij me regjimin dhe politikn sunduese. Ky destinim i tij do t ndikohet prgjat jets s tij edhe nga rrethana t tjera. Rritet dhe edukohet nga gjyshi i tij. Mbaron shkolln fillore n vendlindje, kujtimi i s cils n ndrgjegjen e djaloshit t traumatizuar nga privimet e parakohshme familjare vjen n formn e fmijris, q

    vrapon akoma,duke puthur me kmbt e prgjakurakalldrmet e vithisur t Ninatit,strallet e sokakve t Markatit. (2010a:81).

    Periudha e fmijris pati edhe ann e saj pozitive. Privimi politik, prballja e familjes s tij (gjyshit) me njerzit e pushtetit, operativin e sigurimit, jan mbresat e para q do ta ndrgjegjsojn m von pr fatin e vet. Shtrngesa ekonomike, mungesa e nj amvise pr prkujdesje ndaj fmijve, jan nxitjet e shfaqjes s shpirtit human t bashkfshatarve t tij, t njerzve t thjesht q iu gjendn pran familjes s tij n ditt e vshtira. Fmijt e vegjl do t laheshin e pastroheshin, do tu jepej ushqim prej bashkfshatarve, s bashku me porosin q t mos tregonin se kush ishte bamirsi.11 Tradita e bujaris, me rrnj t thella n fshatin e Ninatit, do t prcaktonte edhe raportin e Bilal Xhaferrit me njeriun e thjesht shqiptar. Ky do t jet heroi kryesor i tregimeve t tij, mbartsi i virtyteve m t mira, atdhetari i vrtet. Przgjedhja e heronjve t tij larg skemave e klisheve, q ofronte me shumic letrsia bashkkohse, nuk sht e rastsishme. Kjo mund t shihet si shenj e qartsimit t hershm t shkrimtarit pr dallimin mes letrsis s vrtet realiste dhe asaj t nxitur dhe prkrahur nga regjimi politik n Shqipri, pr t ciln jo shpirti njerzor me larmin dhe problematikn e vet, por modelimi i tij, prbnin boshtin ideor dhe prcaktonin platformn ideoestetike t saj.

    Me kujtimet e viteve t lufts, si dhe me perceptimet e para t hendekut midis njeriut t thjesht (bashkfshatart q u gjendeshin pran) dhe njeriut t pushtetit (operativi i zons, sekretari i partis, kryetari i kshillit), do t largohet

    n 1948 drejt Sarands, i marr nga halla e tij, ku do t punoj fillimisht si hamall e m von si korrier n post-telegraf. Me vete do t marr pasurin e amrishtes si dhe mbresat e pashlyeshme t fmijris, t cilat s bashku me prvojn e mvonshme jetsore ai i prcakton si material i shkrimeve t mia, duke patur bllok shnimesh zemrn time . . . 12. Shum tregime t vllimit t tij Njerz t rinj, tok e lasht, sidomos ato me tem nga Lufta e Dyt Botrore, jan t pasura me detaje jetsore dhe me elemente gjuhsore tipike pr trevn e tij t lindjes.

    Nj pyetje lind natyrshm kur lexon poezin dhe tregimet e Bilal Xhaferrit: Cila sht ajo rrethan q ka prcaktuar drejtimin dhe fokusimin e subjektit krijues n tema dhe motive q dilnin jasht tematiks tipike t prodhimtaris letrare t gjysms s dyt t shekullit XX? Pr shum shkrimtar fmijria ka shrbyer si nxitje pr motivet e veprave m t mira t krijimtaris s tyre. Edhe n rastin e B. Xhaferrit, ndonse jo n formn e kujtimeve, te fmijria e tij i kan fillesat shum prej motiveve t trajtuara prej tij. Ai i kaloi vitet e fmijris n periudhn e prplasjes s dy botve. Po lindte nj bot e re, duke mohuar trsisht t vjetrn edhe prmes asgjsimit fizik t saj. Nuk mund t jet paraqitur m thjesht dhe m trishtueshm n letrsin shqiptare ky ndrrim i madh dhe pozicioni i njeriut t mbetur n udhkryq, sesa n vargjet

    mbushur grushtet me xixllojambushur xhepat me gzhoja13

    Xixlloja - gzhoja krijojn nj ift t fuqishm antonimik kontekstual, e para si simbol i shpress, i jets, i ndrrs, e dyta si vrasse e tyre. E gjith kjo n sfondin e kalldrmeve t vithisur t Ninatit14, i cili kishte njohur nj tradit t hershme patriotizmi dhe humanizmi, kulmi i s cils kishte qen Hasan Tahsini, pjes e trungut gjenealogjik t s cilit ishte edhe familja e autorit. Hoxhajt n Ninat qen t vendosur n nj lagje t vogl, e quajtur Bregu i Hoxhajet. Ishte jo vetm krenaria e Ninatit, por edhe mbshtetja e streha pr bujts dhe t vuajtur prej fshatrave m t afrt. Bujaria e gjyshit t Bilal Xhaferrit ruhet ende e freskt n kujtesn e fshatarve t Janjarit,15 disa prej t cilve, n dit t vshtira t uris, kishin gjetur streh pikrisht n familjen e tij. Ky realitet, n t cilin marrdhniet njerzore ndrtoheshin mbi bazn e pozits shoqrore por edhe t ndjenjave humane e virtyteve t kultivuara e trashguara brez pas brezi, u shemb, u b pluhur e hi brenda nj kohe shum t shkurtr, duke u ravijzuar n subkoshiencn e 13-vjearit n lidhjen asociative me kalldrmin e vithisur. Fati i tij vetjak ka prcaktuar jo vetm kndvshtrimin, perceptimin artistik dhe estetik t realitetit, por edhe origjinalitetin e tij n prdorimin e fjals. Poezia e tij sht poezi e imazhit poetik, imazh i krijuar prej fjals, forcs shprehse dhe figurshmris q ajo fiton n kontekstin prkats gjuhsor. Fjala e ka ndihmuar t krijoj kt imazh, por njkohsisht prej prdorimit t saj sht pasuruar edhe me kuptime t tjera, q nuk i ka patur m par. Ylberi n Balad ame e humbet kuptimin e tij si simbol hareje, fal shumngjyrsis, dhe kthehet n paralajmrues t tragjedis s madhe q pritet t vij.16 Po kshtu zgjerohet erdhja semantike e fjals trishtim n poezin Eja trishtim, prmes vendosjes s lidhjes me sintagmat o prehr i mbl, - o streh e qetsis sime, - o ndrrime t mia, - o gji i shpress sime!17. Realiteti psiko-emocional i autorit sht realitet

    i fjals, i zgjerimit t lidhjeve t saj, si shprehje e raporteve t reja semantike. Duke lexuar poezin Eja trishtim, n sfondin e vargjeve t saj na shfaqet fytyra e pushtuar nga nj buzqeshje e trishtuar e nj djaloshi 14-vjear me duar n xhepa, me nj pal pantallona puntori t fryra te kmbt e me ca flok kaurrele m t disiplinuara se vet i zoti,18 e fiksuar n kujtesn e nj fmije 5-vjear. Figurat e sigurimit t shtetit t ardhur n shtpin e tij, ku i rriste gjyshi i vetmuar, t cilt i krkonin tu tregonte se cilt i kishin ndihmuar duke iu dhn

    ushqime, ironia e gjyshit t tij mi solli sekretari i partis bashk me kryetarin e kshillit,19 kan ln mbresa t pashlyeshme q do t rishfaqen n forma t ndryshme n tregimet e tij. Njerz t pushtetit t ri do t sillnin nj dit n shtpin e tij portrete t udhheqsit t ri dhe t byros politike e do ti varnin n mur. Kta do t duhej t ishin kujdestart e rinj pr fmijt e mbetur jetim. Gjyshi i moshuar do ti merrte nj nga nj me bastunin e tij nga muri dhe do ti hidhte n zjarr.20 Kto skena kan ndodhur para syve t djaloshit10-12-vjear.

    Nse fmijria e tij ishte periudh e grumbullimit t mbresave q nuk do t shlyhen asnjher, q me rinin e hershme fillon nj periudh e prballjes me nj realitet aspak dashamirs, prkundrazi, t vshtir e her-her t pamshirshm. I vetm, duhet t siguroj jetesn, duke br pun t ndryshme fizike. I duhet t vetarsimohet, pr t plotsuar veten dhe pr t prmbushur prirjen e tij krijuese. Paralelisht ndjek shkolln e nats, krijon dhe prgatit pr botim krijimet e tij. Duke kaluar nj rini privimesh i kristalizohet bindja pr fatin e tij social: kam lindur, jam rritur dhe do t mbetem prgjithmon puntor . . .21. Fati i vet sht dhe ai i shum t tjerve, t cilt i njohu n repartet e xhenjos si ushtar, n fushat e Sukthit apo npr kantieret e ndrtimit si puntor i rruga-urs. Te fati i ktyre njerzve, ashtu si dhe tek ai i mjaft t tjerve, q prballojn jetn e vshtir, ai do t shikoj t mundurit, humbsit, q duhet t pranojn kushtet e reja fatale me dinjitet dhe tu rezistojn atyre. Ky do t bhet motivi dhe frymzimi i krijimtaris s tij letrare. Prcaktimi i tij n planin vetjak se Jeta sht nj lum q nuk duhet ta hedhsh (dhe nuk mundesh ta hedhsh), por duhet t rrjedhsh s bashku me valt e saj . . .22, sht shprehje e nj fatumi fatal,23 i cili jo vetm q nuk e shtyn drejt trheqjes e pasivitetit, por sht piknisja e nj qndrimi, q n veprn e tij merr prmasat e qndress n nj kuptim m t gjer moral e filozofik. Qndresa bhet motiv themelor i krijimtaris s Xhaferrit, jo n kuptimin e qndress s t voglit ndaj t madhit, e prqafuar zellshm nga letrsia socrealiste e shekullit t njzet, por si ruajtje e vlerave liridashse, si mosnnshtrim, si ruajtje e identitetit etnik e kombtar, e trashgimis kuturore e morale, si prballim i disfats. Ai sht i prfshir, i identifikuar n dramn e atdheut t tij, jo vetm n rrafshin politik, por edhe historik e etnik.24.

    1 Petro Marko. Intervist me vetveten: Ret dhe gurt. Shtpia Botuese OMSCA, Tiran, 2000,

    f. 540.2 Roland Zisi. Veorit e narracionit dhe prshkrimit n prozn rrfimtare t Bilal Xhaferrit. Panteon

    & Afrdita, Tiran, 2001, f. 13.3 Po aty, f. 7.4 Po aty.5 Ismail Kadare. Ftes n studio. Shtpia botuese Naim Frashri, Tiran, 1990, f. 309.6 Bashkim Kuuku. Tragjizmi n kontekstin e nj letrsie himnizuese. N: Bilal Xhaferri, Vepra letrare 1, Arbria, Tiran, 2010, f.19.7 Roland Zisi. Veorit e narracionit dhe prshkrimit n prozn rrfimtare t Bilal Xhaferrit. Panteon & Afrdita, Tiran, 2001, f. 12.8

    Sabri Hamiti. Autori dhe autoriteti (Homo Poeticus/Homo Politicus). N: Studime albanologjike, 2012/2, Viti XVII, Universiteti i Tirans, Fakulteti i Historis dhe i Filologjis, f. 7.9

    Po aty.10 Bashkim Kuuku. Tragjizmi n kontekstin e nj letrsie himnizuese. N: Bilal Xhaferri, Vepra letrare 1, Arbria, Tiran, 2010, f.21.11 Sipas kujtimeve t motrs s Bilal Xhaferrit, zonjs Antika Myrto.12 Bilal Xhaferri. Vepra letrare 2. Arbria, Tiran, 2010, f. 186.13 Bilal Xhaferri. Vepra letrare 1. Arbria, Tiran, 2010, f. 81.14 Bilal Xhaferri. Vepra letrare 1. Arbria, Tiran, 2010, f. 81.15 Fshat pran Ninatit16 Ymer iraku. Artikulimi poezis si dram (B. Xhaferri). N: Shqyrtime kritike nga Historia e Letrsis Shqipe. Albas, Tiran, 2011, f.148.17

    Bilal Xhaferri. Vepra letrare 1. Arbria, Tiran, 2010, f. 150.18 Tasim Besho. Intimitete familjare, t formimit dhe t karakterit. N: Lexime t veprs s Bilal Xhaferrit. Arbria, Tiran, 2012, f.161.19 Sipas kujtimeve t motrs s Bilal Xhaferrit, zonjs Antika Myrto.20 Sipas kujtimeve t motrs s Bilal Xhaferrit, zonjs Antika Myrto.21 Bilal Xhaferri. Vepra letrare 2. Arbria, Tiran, 2010, f. 186.22 Po aty, f. 187.23 Ymer iraku. Artikull i cituar, f. 146.24 Po aty.

  • Qershor 2015, Nr. 58

    Document of the Committee of Cham Albanians in exile, on Greek persecution of the Chams, submitted to the Human Rights Commission of the United Nations

    We, the Anti-Fascist Committee of Cham immigrants in Albania, having faith in the democratic and humanitarian principles of the UN, and acting in the name of Cham immigrants in Albania, do hereby address the Investigating Commission concerning our lost rights, oppression, persecutions and massacres committed by Greek Fascists in order to exterminate the Albanian minority in Greece.

    In pursuit of the protests and appeals that we have addressed to the Great Allies and the United Nations, we ask for justice with regard to the following:

    For 32 years in succession, Greek chauvinist and reactionary cliques, in

    of disarming [the population] in the years 1914-1921, the terrorist actions of outlaws, and the provocations of Gjen Baire in 1921, reveal the reality of the sufferings to which our population was subjected during the Greek occupation.

    Koska, Lopsi, Varfanj, Karbunara, Gardhiq, Paramithia, Margelli, Arpica, Grikohori, and others, are some of the villages that paid an especially high price as a consequence of the terror.

    In 1922-1923, the Greek authorities decided to displace the Moslem element of Chameria, in exchange for the Greeks in Asia Minor, on the pretext that we were Turks. This shameless act of the Athenian authorities ran into opposition on our part and the intervention of

    the League of Nations which, upon ascertaining the Albanian nationality of our people, rejected the decision of the Greek Government.

    But despite the intervention of the League of Nations, and the solemn commitments undertaken by the Greek Government in Lausanne on 16 January 1923, the authorities in Athens continued their policy of extermination. They resorted to every device to make it difficult for the Albanian element to remain in

    Chameria, and confiscated 6,000 hectares of land owned by hundreds of families in Dushk, Gumenica, Kardhiq, Karbunara, and others, without compensating them in the least.

    The government in Athens settled the immigrants from Asia Minor in Chameria, with the intention of peopling it with Greeks and creating conditions that would lead to the emigration of the autochthonous Albanian population.

    Entire families were forced to abandon their birthplace and migrate to Turkey, Albania, America and elsewhere, and villages like Petrovica and Shndellia were deserted completely by their Albanian inhabitants.

    Under these circumstances, we did not

    brutal violation of every humanitarian principle, and in total disregard of international treaties, have carried out a policy of extermination toward the Albanian minority in Greece.

    Beginning with the Greek occupation of Chameria on February 23, 1913, the gang of Deli Janaqi, incited and assisted by the local authorities, massacred without cause whatsoever 72 men, in the brook of Selani, district of Paramithia.

    This massacre marked the beginning of the drive to exterminate the Albanian minority, and made clear the orientation of Greek policy toward our population.

    The hounding, persecutions, imprisonment, internment, tortures, and plunder carried out on the pretext

    Chameria contributed materially and morally to the great Anti-Fascist war. Hundreds of young Chams joined the ranks of ELAS, when EAM sounded the alarm for freedom. With the broadening of the Anti-Fascist war against the German occupiers, the population of Chameria threw itself unreservedly into the war against the occupier, and formed the Fourth Battalion of the 15th Regiment of ELAS. Out of the small population of Chameria, stepped forward over 500 troops who fought with determination against the Nazi-Fascist occupiers and the traitors in the camp of Zervas.

    Chameria, also known as southern Epirus, is a region, now part of Greece, that extends from the Greek-Albanian border down the coast of the Ionian Sea to Preveza and the Gulf of Arta. Its largest town, Janina (Ioannina), was once regarded as the capital of Albania. Chameria had an Albanian majority population, the Chams, until the region was invaded and incorporated into Greece during the Balkan Wars of 1912-1913. At that time, large sections of the native Albanian population, in particular the Muslims, were driven out of the country by Greek forces. The remaining Cham Albanians were expelled from their homeland in 1944, following massacres committed by Greek resistance forces under Napoleon Zervas (1891-1957). The Chams fled for the most part to Albania as impoverished refugees, having lost everything they owned. Regarded with suspicion by the new Communist authorities in Albania, they nonetheless managed to form an organization to defend their interests. This so-called Cham Anti-Fascist Committee protested and campaigned in the years immediately following the Second World War for a return of their property and Greek citizenship, but in vain. The following is a Memorandum sent by this committee to the United Nations Human Rights Commission in 1946.

    Robert Elsie

    Chamerian refugees in Kavaja

  • 9Qershor 2015, Nr. 5

    Document of the Committee of Cham Albanians in exile, on Greek persecution of the Chams, submitted to the Human Rights Commission of the United Nations

    enjoy any national rights, not even the use of our mother tongue. Fanaticism and ignorance were given support, instead of developing our national culture and stimulating progress. Instead of opening schools, they subsidized religious clubs in the Arab language. Ninety-five percent of our population remained illiterate. The province of Chameria, a fertile and prosperous land, remained backward, without economic development, without communication facilities, and in the hands of money-lenders and monopolists, such as: Kooni, Pitulejt, Kufalla, Zhulla, Ringa and others, who impoverished and enslaved the entire region.

    In the war against Fascism, and more precisely at its conclusion, the reactionary Monarcho-Fascist forces of Llaka of Suli, which were created by the reaction to serve the occupier under the command of General Napoleon Zervas, turned on and treacherously massacred the Moslem Albanian inhabitants of Chameria.

    At that time, when the troops of ELAS [National Popular Liberation Army] and our troops were committed to fighting the Germans, the leadership of EOEA [National Troops of Greek Guerillas], in league with the Germans, maneuvered to gain positions to fight a civil war. And when our forces, in keeping with the spirit and decisions of the protocol of Caserta (Sarafis-Zervas), August 1944, implemented the orders of the Joint Command in pursuit of the Germans, General Napoleon Zervas, commander of the resistance forces in Epirus (ELAS EOEA), gave orders to massacre the innocent population of Chameria.

    The massacres in Chameria were a flagrant violation of humanitarian principles, and a shameless disregard for the principles and the nature of the

    Anti-Fascist struggle. The massacres in Chameria were a result of collaboration and agreements with the Germans, who in the . process of retreating, allowed Zervas forces take their place. Here is a concrete example of the collaboration between Zervas forces and the Germans. Theodhor Vito, the commander of the Zervas forces in the district of Filat, met the commander of the retreating German forces on 22 September 1944, in the village of Fanaromen, 3 km. from Filat, just one day before the entrance of Zervas forces in Filat. Right after that meeting, and even before the German forces cleared out of Filat entirely, the forces of Theodhor Vitos entered Filat. That close collaboration strengthened

    the position of the Zervas forces, and enabled them to initiate the terror and the massacres on a broad scale in all the districts of Chameria.

    The forces of the 10th Division of EOEA, under the command of Col. Vasil Kamaras, and specifically the 16th Regiment of that division, which was led by Kranja and his aides Lefter Strugari, attorney Stavropullos Zotos, the notorious criminals Ballumis, Pantazis, and others, entered the town of Paramithia on 27 June 1944. Contrary to their promises and the agreement arrived at between mufti Hasan Abdullaj, on the one hand, and Shapera and the Bishop of Paramithia, on the other, who acted as agents of Zervas, the most ignoble massacres were set in motion. Defenseless men, women and children became targets for the Greek monarcho-Fascists. The number of the massacred in the town of Paramithia and vicinity reached 600 souls.

    On 28 July 1944, the forces of 40th

    Dhiamanti and others, first encircled the town of Filat, then on Saturday morning of 23 September 1944, entered the town. The same day they also entered Spatar. They plundered and seized all of the families, and whatever else they found. On the eve of [September] 23 and the dawn of 24 September 1944, there entered also the forces commanded by Kranja, Strugari and others. As soon as these forces arrived, the massacres began. Forty-seven men, women and children were massacred in Filat, while 157 were killed or missing in Spatar, many of whom had gone there from other villages. All of the young women and girls were abused and raped by Zervas criminals. A few days later the Monarcho-Fascists rounded up all of the men that remained, and following the decision of a kangaroo court, consisting of Koinja - president, Stavropoulos - prosecuting attorney, and four other members, 47 innocent Albanians were massacred. In Granica near Filat are buried the corpses of 46

    In the house of Sulo Tari had gathered more than 40 women. ili Popova from Popova, wearing a military uniform, and a group of soldiers, entered the house, seized the women and girls and began to rape them in another room. The screams of the girls and the women were deafening. This debauchery continued all night. Seri Fejzo, Fizret Sulo Tare and others, were victims of their heinousness.

    Hilmi Beqiri of Filat was wounded in front of his family and left there, as the attackers took off. Wanting to shelter him, the family brought him over to the dentist Mavrudhiu. He kept him for a few hours, but later sent word to have him taken away. The family then took him to Stavro Muhaxhiri, after which they went over to Shuaip Metja, where many other families had gathered. The Andartes [Greek irregulars] were informed about this, and they went over and seized him, and after pulling his gold teeth with pliers, killed him. Malo Muho, an 80-year-old man, who had been ailing for four years,

    was butchered with a hatchet in front of his wife. His brain splattered on the lap of his wife, who gathered it together, and after covering him with a quilt, ran away.

    Abdyl Nurqe was seized in Spatar and taken barefooted to Filat, where he was dragged through the streets of the town, and finally killed in front of the house of Nidh Tafoqi.

    The family of Lile Rustemi from Shn Vlashi, numbering 16 persons, most of them children, was totally wiped out, without anyone being able to survive.

    Xhelal Miniti of Paramithia was beheaded with a bayonet over the body of mufti Hasan Abdullahu.

    Sali Muhedini, Abedin Bako, Muhamet Pronjo and Malo

    The Chamerian Congress opened at Vlora on 23rd September 1945.

    Sali Muhedini, Abedin Bako, Muhamet Pronjo and Malo Sejdiu had their fingers, nose, tongue, and feet cut off, and while they screamed with pain, andartes of Zervas guerrillas sang the song of their commander, and rejoiced as they witnessed this scene of terror. In the end, they hung them with butcher hooks.

    Sanie Bollati of Paramithia was burned alive with gasoline,

    after her breasts were cut off, and her eyes were plucked out.

    Ymer Murati was murdered and his body was chopped up

    in Paramithia.

    Regiment, commanded by Agores, entered Parga and massacred 52 men, women and children.

    The forces of EOEA under the command of Theodhor Vito, Ilia Kao, Hristo Mavrudhi, Hristo Kao, Hari

    persons who were slain with knives, and 45 others on the plain bordering the field of Xhelo Meto.

    Other families were wiped out, including parents, children and babies in their cribs. Women and young girls were raped. Hundreds of declarations by those who survived, describe the killings and endless suffering. They make plain the crimes and aims of the Monarcho-Fascists in Chameria.

    Here are some examples:Sanie Bollati of Paramithia was burned

    alive with gasoline, after her breasts were cut off, and her eyes were plucked out. Ymer Murati was murdered and his body was chopped up in Paramithia.

  • Qershor 2015, Nr. 510

    Sejdiu had their fingers, nose, tongue, and feet cut off, and while they screamed with pain, Andartes of Zervas sang the song of their commander, and rejoiced as they witnessed this scene of terror. In the end, they hung them with butchers grappling irons.

    The following is the declaration of Eshref Hima, a resident of Paramithia, concerning the massacres in Paramithia:

    On Tuesday, 27 June 1944, at 7 in the morning, the Greek Monarcho-Fascists entered Paramithia, commanded by Col. Kamaras, Major Kranja, Captain Kristo Stavropulli, an attorney; Captain Lefter Strugari, attorney; sub-lieutenant Nikolla enos, and others. As soon as they entered the city, the order was given that no one should leave, because no ones honor, liberty or property would be threatened in any way. Immediately in the afternoon, there began the arrest of men, women and children, and thievery as well. By next morning all the men were murdered.

    After imprisoning me for four days, they let me go, so as to bury the dead. On the site called The church of St. George, I was able to identify five of the bodies. The others were beyond recognition, on account of the tortures inflicted on them. The five victims I was able to identify were: Met Qere, Sami Asimi, Mahmut Kupi, Adem Beqiri, Haki Mile. Two days later, they sent me over to Gallataj, near the house of Dhimitr Nikolla, where they had murdered eight people. I could not recognize them, because they had cut them to pieces. All around there were corpses of people. A woman by the name of Sanie Bollati was subjected to frightful tortures and burned alive with gasoline. This tragedy took place on Wednesday, while on Friday morning, her body was removed, covered with a blanket by her mother and two townspeople, and placed in a cellar by order of the Monarcho-Fascists, who would not let anyone to see her. The wretched woman died there five days later. By then, her cadaver was full of maggots.

    All of the things I declare here, I have seen with my own eyes. At first, I hid for five days in the attic, but was arrested by the Monarcho-Fascists and

    in prison for 15 days, after which they transported us to Preveza, and from there to Janina, where we stayed for 40 days. There we were subjected to indescribable tortures. We were freed after the arrival in this town of troops of the EAM [National Liberation Front].

    Dervish Sulo from the village of Spatar in [the district of] Filat, describes the massacres in Spatar as follows:

    In the morning of a Saturday in September, 1944, the entire population gathered in front of the (Spatar) village mosque. The soldiers began seizing and raping women, girls, and even old women. Pae ulani, 50 years of age, was raped, her hair was cut and even her ears, and finally she was killed in her own orchard, in the vicinity of Muo. In our house was installed the family of Sako Banushi from Skropjona, which numbered eight women, men, and children. After raping the women, whose breasts were pierced with knives, all were massacred.

    In the house of Damin Muhameti, 5 women and 3 children were killed... In the house of Fetin Muhameti, Hane Isufi and another woman were tortured and raped...

    In the house of Dule Sherifi, they cut off the heads of 80-year-old Sulejman Dhimic and his wife. In the house of Meto Braho, 20 persons, including men, women and children, were burned alive... Kije Nuria, 70 years of age, was knifed to death... In the vineyard of Zule and the garden of Avdyl Nure, I saw 20 people who had been massacred. In the house of Haxhi Latifi, the daughter of Haxhi Gulani was raped, while in the dwelling of Mejdi Meto, Hava Ajshja was raped, and Nano Arapi was both raped and killed.

    According to statistics available to date, the victims and the missing among the Albanian minority in Greece, during the massacres in the years 1944-1945, number 2,877, broken down as follows:

    Filat and vicinity, 1,286; Gumenica and vicinity, 192; Paramithia and vicinity, 673; and Margellic and Parga, 626. This was the fate of all those who were unable to flee Chameria, with the exception of a few women who are today living witnesses of the chilling massacres in Paramithia, Parga, Spatar, and Filat. The words that come from their mouths make clear the naked criminality and barbaric acts, organized by the Greek Monarcho-Fascist reaction in Chameria.

    This carnage, inspired by the basest sentiments of chauvinistic and religious hatred, resulted in the displacement of nearly 23,000 Chams, who afterward found shelter in Albania under the most miserable conditions.

    A total of 68 villages with over 5,800 houses, were seized, destroyed and burned down.

    An account of the damages reveals that the Monarcho-Fascist forces of Zervas seized the following assets left behind [by the Chams] in Chameria: 17,000 heads of sheep and goats, 1,200 heads of cattle, 21,000 quintals of cereals, and 80,000 quintals of [olive] oil; plus the produce of the year 1944-1945, which totaled 11,000,000 kg. of cereals, and 3,000,000 kilograms of [olive] oil. During the exodus, 110,000 sheep and goats, and 2,400 cattle died or were lost.

    This shows clearly the economic catastrophe that befell our people, which was forced to take the roads of immigration with only the clothes on their back.

    This catastrophe happened because our people, together with the Greek people, fought alongside the EAM, rather than join the camp of the collaborationists who were allied with the occupiers.

    Chameria contributed materially and morally to the great Anti-Fascist war. Hundreds of young Chams joined the ranks of ELAS, when EAM sounded the alarm for freedom. With the broadening of the Anti-Fascist war against the German occupiers, the population of Chameria threw itself unreservedly into the war against the occupier, and formed the Fourth Battalion of the 15th Regiment of ELAS. Out of the small population

    Chamerian refugees in Kavaja, Central Albania, receiving assistance.

    Refugees from Chameria live in ruined barracks, huts and half-destroyed houses which is all war-shattered Albania can spare them. They are dressed mostly in rags and have enough to eat so that they can live and no more.

    turned over to Major Kranias who, after questioning me briefly, ordered that I be imprisoned. In prison I found 380 persons, including women and children. One hundred twenty of them died of starvation. Four persons and me were

    Chameria, also known as southern Epirus, is a region,

    now part of Greece, that extends from the Greek

    Albanian border down the coast of the Ionian Sea to

    Preveza and the Gulf of Arta. Its largest town, Janina

    (Ioannina), was once regarded as the capital of Albania.

  • 11Qershor 2015, Nr. 5

    of Chameria, stepped forward over 500 troops who fought with determination against the Nazi-Fascist occupiers and the traitors in the camp of Zervas.

    The blood of the national hero, Ali Demi, and of the martyr Bido Sejko; and the blood of martyrs Muharrem Myrtezaj, Ibrahim Hallumi, Hysen Vejseli and others, that was shed together with that of the Greek Partisans at the Pass of Qeramica, bears out this fact.

    In Chameria at the end of the war, the troops commanded by General Napoleon Zervas operated in our districts and villages not as liberators, but as executioners and sworn enemies of the Albanian element.

    In accordance with the Agreement of Caserta (Sarafis - Zervas) in August, 1944, the troops of the resistance were placed on a common front against the Nazi armies, under a joint command, in designated operational zones. This agreement was violated in Chameria. Zervas troops compromised with the Germans, and attacked our troops and obstructed the activity of the 4th Battalion of the 15th Regiment in the zone of Filat. The operations and massacres in the district of Filat are directly connected with this situation, and in open contradiction to the trust and spirit of cooperation established in Caserta. The last village of Chameria, Koska, which was one of the bases for organizing the resistance forces of the National-Liberation Front in Chameria, was destroyed and burned. It was the final action in the destruction of Chameria.

    A Committee of the Cham Anti-Fascist Council was dispatched to Athens on 30 October 1944, to meet with the Greek Government of Papandreou, and protest against the massacres in Chameria, as well as demand that they be condemned. The Government of Papandreou refused to take any measures, or commit itself in any way regarding this matter.

    Following the operations of December 1944 and the liberation of Chameria from the Zervist occupation, a portion of our population was repatriated and settled in the district of Filat. Then, on 12 March 1945, government forces of the garrison of Corfu, in violation of the Agreement of Varkiza (February 1945), organized and treacherously carried out the vile massacres in Vanre (Filat). This exposed once again the attitude and policy of the responsible authorities of the Greek Government, concerning the extermination of the Albanian population of Chameria.

    In the wake of our immigration to Albania, the democratic Government of Albania gave to our masses boundless material and moral assistance. A fund of 240,000 francs was set aside by the Albanian Government for our people, and all-round efforts have been made to alleviate our deplorable condition.

    Responding to this situation, the UNRRA Mission in Albania won approval from its headquarters in Washington

    [D.C.], to dispense 1,450,000 dollars as immediate relief to the immigrants, in view of our difficult situation.

    Even in these conditions, Cham immigrants continued to contribute more and more to the Front. At the Conference of Shals (Konispol), held at the end of September, 1944, the voice of the Chams in exile was raised strongly in favor of collaboration against the occupier, and the injustices of the Greek Monarcho-Fascists.

    At the Congress of Vlora on 23 September 1945, the Cham delegates, who represented all the groups of Cham immigrants in Albania, spoke against the massacres that Greek Monarcho-Fascists had perpetrated among them, and demanded by means of memoranda addressed to the London Conference, an inquiry into their problem, and the condemnation of those responsible for the pointless bloodshed and immeasurable sufferings in Chameria. The Congress concluded with a resolution summarizing all of its proceedings.

    While in exile, we have many times addressed appeals to the world, regarding the rights that have been denied us, and asked for repatriation.

    On 30 October 1944, the Cham Anti-Fascist Council addressed a protest note to the Greek Government of National Unity, the Mediterranean Chief-of-Staff, the Allied Government, and the Central Committee of EAM, discussing the barbaric actions of the

    Greek Fascists in Chameria.On 9 May 1945, the Cham Anti-Fascist

    Council dispatched to the Military Missions a copy of the telegram addressed to the President of the Conference in San Francisco, concerning the rights of the Chams, based on the Atlantic Charter.

    On 27 June 1945, telegrams of protest by the Cham Anti-Fascist Council, against the massacres in Chameria, were addressed to the democratic Government of Albania, the Allied Military Missions including the Soviet, the English, the American, the French, and the Czechoslovak; the Yugoslav Legation, and the Albanians in America, Italy and Bulgaria. A memorandum was addressed to Mr. Hutchinson, Labour [Party] Deputy in Great Britain, on 26 November 1945.

    Telegrams were addressed to the General Directorate of UNRRA, by the Cham Anti-Fascist Committee (25 September 1945), asking for aid.

    A memorandum was addressed to the Presidency of the Conference of Allied Foreign Ministers in London, by the delegates of the Cham Congress, in September 1945.

    A memorandum was addressed to the Assembly of the United Nations in London, by the Cham Anti-Fascist Committee, on 11 January 1946, bringing up again the issue of the massacres, and asking for the rights due [the Chams].

    A memorandum was addressed to the United Nations Assembly in New York, by the Cham Anti-Fascist Committee on 25 October 1946 and later.

    We are victims of the Monarchist regime that reigns in Greece today. Together with the fraternal Greek people, we are suffering the consequences of the dark terror that was inflicted on them throughout Greece.

    For two and a half years now, we roam Albania in misery, away from the Fatherland, while our fertile lands are exploited unjustly by the agents of the Monarcho-Fascists in Chameria.

    Our travails in exile have been, and continue to be without bounds. Thousands have perished owing to the

    situation that has come into being.Despite our protests and the rights to

    which we are entitled, we continue to live in exile, while the Greek Government, without any justification, is busy settling alien inhabitants in our Chameria, in order to prevent our return.

    In the name of our people, we protest once again against all these things, and present before the Investigating Commission of the UN Security Council, the tragedy that has taken place in Chameria, drawing attention to the barbaric acts carried out with the intention of wiping out the Cham people.

    We stress the need for a speedy resolution of the Cham problem, and being persuaded that our demands will be met, we set them forth, as follows:

    1.That immediate steps be taken to prevent the settling of foreign elements in our homes,

    2. That all Chams be repatriated,

    3. That all our properties be returned [to us] and all damages to real and moveable properties of ours be compensated,

    4. That assistance be given to rebuild our homes and resettle [our people],

    5.That steps be taken to insure the benefits that derive from international treaties and mandates, such as the security of civil, political, and cultural rights, and the security of the person,

    6.That all persons responsible for crimes committed be tried and punished.

    With our most distinguished considerations:

    THE ANTI-FASCIST COMMITTEE OF CHAM IMMIGRANTSTaho Sejko, Kasm Demi, Rexhep ami, Tahir Demi, Vehip Demi, Dervish Dojaka, Hilmi Seiti

    Translated from the Albanian by Peter R. Prifti

    Kasm Demi, Liaison Officer with UNRRA in the Chamerian Anti-Fascist Council, talking with Chamerian refugees in Elbasan.

    Malo Muho, an 80-year-old man, who had been ailing for four years, was butchered with a hatchet in front of his wife. His brain splattered on the lap of his wife, who gathered it together, and after covering him with a quilt, ran away.

  • Qershor 2015, Nr. 512

    Si dihet nga historia kishtare, krishterimi n viset antike ilire u prhap q n shekullin e Krishtit. Kt e thot Shn Pali n letrn q ai pasi kishte kryer udhtimin e dyt n Maqedoni, u drejtoi nga Korinthi qytetarve

    t Roms n vitet 57-58: Arrita tua shpije t gjithve lajmin e mir (Ungjillin) pr Krishtin nga Jerusalemi dhe prqark deri n Ilirik. Dihet gjithashtu se n fillim krishterimi erdhi nga Perndimi dhe se institucionet kishtare t shekujve t par t krishterimit vareshin nga Roma. Nj ndr peshkopatat dhe m pas kryepeshkopat m t hershme t fes s krishter n Evropn Juglindore e kishte qendrn n Shkup.

    Me ndarjen e Perandoris Romake n vitin 395 provincat romake t Maqedonis dhe t Dardanis si dhe provincat e tjera ilire jugore, u prfshin administrativisht n Perandorin Romane t Lindjes apo n Perandorin Bizantine, si u quajt. Rrjedhimisht, edhe institucionet kishtare t ktyre provincave prfshir edhe kryepeshkopatn e Shkupit u vun nn vartsi t Kostandinopojs. Megjithat, perandori Justinian, i cili ishte me origjin ilire nga Dardania, pa dyshim nn presionin e tradits kishtare perndimore t ilirve, krijoi, si u tha, nj kryepeshkopat t re n shkall ekzarkati me emrin Justiniana Prima, emr me t cilin ai e pagzoi vendlindjen e tij Taurisin pran Shkupit. Kryepeshkopata e Justiniana Prima-s, e cila zvendsoi at t Shkupit, prmendet deri n fund t shekullit VI, kur furia barbare sidomos ajo e sllavve pagan, e prmbysi s bashku me administratn shtetrore dhe administrative kishtare n Dardani dhe n Maqedoni.

    Kur m von Perandoria Bizantine rivendosi autoritetin e saj administrativ n kto vise peshkopatat ajo i lidhi me patriarkatin e Kostandinopojs. Kshtu filloi prhapja e ritit lindor, si shkruan n shekullin IX, Anastas Bibliotekari, n kto vise. Megjithat, lidhjet e popullsis s ktyre trevave me ritin perndimor nuk u harruan. Gjat shekullit X shqiptart t cilt banonin n viset e ktyre dy patriarkateve patriarkatit t Kostandinopojs dhe patriarkatit t Ohrit, tashm prfundimisht t ndara ndoqn pak a shum ritet lindore t ktyre dy patriarkateve. Si rrjedhim, n provincn e Dardanis dhe n at t Maqedonis folsit e gjuhs shqipe tashm qen t ndar n shqiptar t ritit perndimor (katolik) dhe n shqiptar t ritit lindor (ortodoks). Por shqiptart ortodoks, meqense qen prfshir disa nn sqetulln e kishs bizantine, disa n at t kishs bullgare, madje m von disa prej tyre nn sqetulln e kish ortodokse serbe, - edhe pse i prkisnin t njjtit grup etnik nuk quheshin shqiptar, por, si u tha, emrtoheshin sipas kishs ku ata bnin pjes romej, bullgar ose serb. Parimisht, apelativi shqiptar prdorej vetm pr folsit shqip t ritit katolik.

    Pr pranin e tyre gjat shekujve IX-XII n hapsirn e Dardanis e t Maqedonis mungojn krejtsisht burimet dokumentare. Historia e tyre sht ngushtsisht

    Kristo Frashri

    Dy fjal pr shqiptart e ritit ortodoks n

    Maqedonin e ditve tonae lidhur me historin e peshkopats s Shkupit, e cila rishfaqet, n fillim t shekullit XIII, sidomos t kryepeshkopats s Shkupit, e cila rishfaqet pak m von. Prkundrazi, prania e shqiptarve ortodoks sht anashkaluar, mbasi cilsimi i tyre ishte n vartsi t kishs ku ata qen prfshir si romej, si bullgar apo si serb. Megjithat, nuk mungojn disa t dhna edhe pse t pakta, t cilat dshmojn se shqiptart e ritit lindor, edhe pse qen pr shekuj nn presion t egr t bullgarizimit dhe serbizimit, qen vazhdimisht t pranishm n viset dardane dhe maqedone, madje ata mbijetojn edhe n ditt tona.

    Pra identifikimi i shqiptarve sht tepr i vshtir, n shumicn e rasteve i pamundur, pr shkak t emrave t tyre, t cilat kishat i detyronin t respektonin onomastikn bizantine, bullgare, serbe. Si rrjedhim, n burimet dokumentare shqiptarsia e tyre konstatohet kur ata cilsohen katolik ose kur ata jan katolik. Kur jan ortodoks ata konstatohen kur n kundrshtim me diktatin e kishave t tyre mbajn emra q i prkasin onomastiks shqiptare si Pal, Lek, Progon, Tanush, Gjin, Gjon, etj. etj.

    Presioni i sllavizimit t emrave ishte hapi i par q shpinte n sllavizmin e atyre q mbanin emrin.

    Si rrjedhim, numri i shqiptare ortodoks erdhi vazhdimisht duke u paksuar. Paksimi i tyre vazhdoi edhe gjat shekujve t sundimit osman. Hetimi i tyre ka ardhur vazhdimisht duke u vshtirsuar.

    Shqiptart e ritit lindor edhe kur vazhdonin ta ruanin identitetin e tyre etnik ishin t detyruar t deklaroheshin pr arsye q sht leht t kuptohet si pjestar t kombsis greke, bullgare, serbe. Shkrimtari frng L. Jaray, i cili e vizitoi Shqiprin sapo ajo shpalli pavarsin kombtare, na jep nj shembull interesant se si koncepti mesjetar fetar dogmatik ishte ende n fuqi n erekun e par t shek. XX. Ai gjeti n vitin 1913 nj fshat n rrethin e Shkupit me banor shqiptar t krishter lindor, t cilt kur i pyeti se far ishin, ata u prgjigjn se qen bullgar. N nj fshat tjetr me banor mysliman t cilt flisnin bullgarisht kur i pyeti than se ishin shqiptar (G. L. Jaray, L. Albanie inconnue, Paris 1913, f. 10).

    N fillim t shekullit XVII, n Ballkan ky koncept vazhdonte t ishte i rrnjosur si dhe m par. Dihet se n vitin 1602, n fshatin Dukagjin t Matit u mblodh nj kuvend shqiptar, ku morn pjes 2656 vet, t cilt prfaqsonin katrmbdhjet krahina shqiptare me banor katolik dhe unit, q nga Kosova deri n Himar. Aty u vendos ti krkonin ndihm Republiks s Venedikut pr t ndrmarr nj kryengritje lirimtare kundr Perandoris Osmane. Me kt rast premtonin se n kryengritje do t merrnin pjes rreth 40000 lufttar t besimit roman katolik. Atyre do tu shtoheshin edhe rreth 60000 lufttar t tjer shqiptar t besimit ortodoks, disa nga t cilt quheshin n kt dokument grek pr shkak t varsis nga patriarkati grek i Kostandinopojs, kurse t tjert serbian ngase ishin nn varsin e patriarkatit serb t Pejs. (L. M. Ugolini, Pagine di Storia Veneta ai tempi di Scanderbeg e dei suoi successori. N: Studi albanesi, vll. III-IV,

    Presioni etnik q ato kisha ushtronin n mnyr t vazhdueshme ndaj shqiptarve ortodoks solli asimilimin e tyre n gjirin e kombsis greke, bullgare apo serbe. Pr kt arsye, numri i shqiptarve ortodoks erdhi vazhdimisht duke u paksuar.

    N fillim t shekullit XX n kazan e Tetovs ekzistonin katr fshatra (Jaxhinci, Elovci i Eprm, Elovci i

    Poshtm, Duh), me banor shqiptar t krishter, t cilt jsht shtpive t tyre

    quheshin bullgar ortodoks.

  • 13Qershor 2015, Nr. 5

    izoluar e patriotizmit t tyre shqiptar. Ajo ishte pjell e pjesmarrjes s tyre n lvizjen kombtare shqiptare t njohur me emrin Rilindja Kombtare Shqiptare, e cila oi n shpalljen e Pavarsis Kombtare t Shqipris m 28 Nntor 1912. Ndonse u ndodhn n presionin e kishs nacionaliste serbomadhe dhe n t njjtn koh nn presionin e sundimit shekullor osman, i cili si dhe kisha serbe ua mohonte shfaqjen e ndjenjave t tyre kombtare, shqiptart e Reks morn pjes n Rilindjen Kombtare Shqiptare. Shprehsi m i spikatur i lvizjes

    Sot prve komuns s Manastirit, disa nga kto fshatra ndodhen nn administrimin e komunave

    t Demir Hisarit dhe Novacit n IRJM.

    Rom, 1933-1934). N kt dokument del haptazi se edhe vet shqiptart u qen prshtatur koncepteve mesjetare mbi kombsin, mbasi vllezrit e tyre i konsideronin shqiptar, vese i cilsonin grek dhe serb sipas prkatsis s tyre kishtare.

    Vetkuptohet se lehtsirat q patn shqiptart e ritit lindor nga kishat greke, bullgare dhe serbe n prballimin e problemeve t tyre shoqrore justifikojn besnikrin e tyre ndaj ortodoksis. Por, nga ana tjetr, presioni etnik q ato kisha ushtronin n mnyr t vazhdueshme ndaj shqiptarve ortodoks solli asimilimin e tyre n gjirin e kombsis greke, bullgare apo serbe. Pr kt arsye, numri i shqiptarve ortodoks erdhi vazhdimisht duke u paksuar. N viset e sotme t Maqedonis procesit t asimilimit bullgaro-maqedon i shptuan disa rrethina fshatrash malore. Jordan Ivanovi pranon se shqiptart e krishter ortodoks t Gostivarit n fillim t shekullit XX ishin tashm bullgarizuar. (J. Ivanov, Blgarite V Makedonija, Sofie, 1915, f. LXIII). Gjithashtu, n fillim t shekullit XX n kazan e Tetovs ekzistonin katr fshatra (Jaxhinci, Elovci i Eprm, Elovci i Poshtm, Duh), me banor shqiptar t krishter, t cilt jsht shtpive t tyre quheshin bullgar ortodoks (L. Skndo, Albanais et slaves, Lausanne 1919, f. 19). N gazetn bullgare Jehona q dilte n Bullgari m 1913, n pragun e Lufts s Par Botrore, n nj studim q i kushtohej Dibrs n nj nga numrat e par t saj pranonte se nn ndikimin e propagands aktive bullgare jo vetm sllavt e Dibrs, por edhe t krishtert dibran filluan t quheshin bullgar. (Sipas L. Skndo, po aty, f. 19). Shqiptart ortodoks sot ka dhe n rrethinat e Ohrit e t Presps. Por kta n letrsin zyrtare maqedone cilsohen maqedon.

    Bashksit shqiptare ortodokse q i shptuan asimilimit t vazhdueshm sllav ekzistojn edhe sot n masa t konsiderueshme n rrethinat e Manastirit dhe n Rekn e Eprme t Dibrs. N Buletinin statistikor t popullsis s vilajeteve q ka botuar Instituti Gjeografik i Bullgaris n Sofje m 1902, n kapitullin Kaza e Manastirit jan regjistruar kto 17 fshatra, me shnimin se banort e tyre flasin shqip dhe bullgarisht: Snegovo, Zllokuqani, Ostreci, Obedniku, Porodini, Trnova, Margari, Zmirnova e Vjetr, Dolencka, Suvodolli, Moglica, Kshava, Pribilci, Bukova, Kozjaku, Vinani, Rakicka.

    N po at Buletin jan rreshtuar edhe fshatrat e Reks s Eprme me banor ortodoks q flasin shqip dhe bullgarisht, ndonse n at koh shumica e tyre nuk e njihte fare bullgarishten apo maqedonishten. Aty rreshtohen trembdhjet fshatra: Veleshica, Kiinica, Senca, Vallkavia, Zhuzhnja, Krakarnica, Nivishta, Rimnica, Nishpuri, Nistrova, Porea, Grekaj, Vrbeni. N t vrtet, kazaja e Reks kishte njzet e pes (25) fshatra shqiptare. Kt e dshmon nj memorandum i nnshkruar nga prfaqsuesit e njzet e pes fshtrave t Reks drejtuar m 1913 ministrit t jashtm britanik, Sir Edward Gray-it, kryetar i Konferencs s Ambasadorve t Fuqive t Mdha n Londr, konferenc e ngarkuar pr t shqyrtuar krkesn pr Pavarsin e Shqipris, q kishte shpallur Kuvendi i Vlors m 28 Nntor 1913. N kt memorandum thuhej ndr t tjera:

    Ne, t nnshkruarit shqiptar me origjin nga Dibra, q banojm n Rumani, t deleguar nga bashkatdhetart tan n kuvendin q mbajtm sot m 12 janar (1913) protestojm energjikisht kundr presionit q po ushtrohet ndaj bashkpatriotve tan q tju shprehim juve se ata jan t knaqur nga administrimi (sundimi) serb dhe t kundrshtojn prkatsin e tyre n kombsin shqiptare. N kto fshatra t njohura botrisht shqiptare, njohja e serbishtes nuk provon fare origjinn e tyre serbe. Serbishtja njihet ktu nga puntort e ktyre fshatrave q kan mrguar n Serbi pr t ushtruar zejet e tyre... Memorandumin e kan nnshkruar: Neofit Simeoni, Manol Gjergji, Manol Boshko, Niqifor Panteli, Ilia Rafaeli, Grigor Petre, Vasil Kostandini, Hamdi bej Dibra, Feizi Aliu, Ismail Fetahu (L. Skndo, po aty, f. 19).

    Memorandumi i rekasve nuk ishte nj shfaqje e

    s tyre kombtare ishte Josif Bagri nga fshati Nistrov i Reks s Eprme, ku ai lindi m 1868. Ndonse emigroi n Bullgari, ai nuk u shkput nga dshira pr ta par vendin e tij t liruar me nj Shqipri t pavarur. Si nj nga aktivistt m t shquar t emigracionit shqiptar n Bullgari, Josif Bagri mori pjes n themelimin n Sofje m 1892 t shoqris patriotike Dshira. Aspiratat kombtare t rekasve shqiptar ai i shprehu n mnyr t veant n organin q botoi n Sofje n shqip dhe pjesrisht bullgarisht me titullin Shqypeja e Shqypnis, midis viteve 1909-1911, me frymzim patriotik shqiptar. Prve shkrimeve t shumta ai botoi dhe veprn Kopsht malsori, Sofje 1910, mbushur me krijime letrare, t cilat edhe pse t shkruara me dialektin shqip t Reks shijohen dhe kuptohen nga shqiptart e t gjitha trojeve etnike.

    Edhe pse viset ku banonin shqiptart ortodoks t Maqedonis u aneksuan m 1913 nga Serbia dhe m 1918 kaluan nn mbretrin e Jugosllavis, qeveritart e Beogradit nuk i trajtuan ata asnjher si shqiptar, rrjedhimisht nuk i njohn si subjekt i t drejtave kombtare q gzonin minoritetet etniko-gjuhsore. Kt qndrim anakronik ndaj shqiptarve ortodoks po e mbajn edhe qeveritart e sotm t Republiks s Maqedonis. T gozhduar pas konceptit dogmatik fetar edhe kta vazhdojn ti trajtojn shqiptart ortodoks si pjestar t kombsis maqedone. Megjithat, kriterin mesjetar qeveritart sllav t Maqedonis s ditve tona vazhdojn ta zbatojn vetm pr shqiptart ortodoks, por jo pr torbesht, domethn pr shqiptart bullgarofon ose si i quajn zyrtart nacionalist sllavomaqedon, maqedont mysliman. M 1913, publicisti frng L. Jaray njoftonte, sikur u tha, se kishte gjetur nj fshat n rrethin e Shkupit me banor mysliman (torbesh), t cilt flisnin bullgarisht dhe meqense kisha bullgare nuk i merrte n mbrojtje, kur i pyti se far ishin, than se ishin shqiptar (L. Jaray, si m lart, f. 10).

    Prkundrazi, tani n ditt tona qeveritart e Republiks s Maqedonis jan larguar nj hap nga koncepti dogmatik mesjetar mbi kombsin, mbasi tashm torbesht edhe pse mysliman, ata i quajn maqedon, dhe jo turq. Ky hap meriton prgzime. Por kmbngulja e tyre pr ti trajtuar shqiptart ortodoks si maqedon tregon se ata qndrojn ende mbrapa. T krkosh t hysh n Evropn e prparuar, n Evropn e kombeve, n Evropn e bashkuar, duke patur ende n kok koncepte mesjetare, sht nj non sens.

    Urojm q shqiptart ortodoks t Maqedonis t trajtohen prej saj sa m par njsoj si shqiptart mysliman. T fillohet t paktn me hapjen e shkollave shqipe n viset e tyre dhe pajisjen e kishave t tyre me priftrinj shqiptar. Argumenti q mund t dgjohet se banort e ktyre fshatrave nuk e duan as shkolln shqipe, as kishn shqiptare sht nj justifikim.

    Shkrimtari frng L. Jaray, i cili e vizitoi Shqiprin sapo ajo shpalli pavarsin kombtare, na jep nj shembull interesant se si koncepti mesjetar fetar dogmatik ishte ende n fuqi n erekun e par t shek. XX. Ai gjeti n vitin 1913 nj fshat n rrethin e Shkupit me banor shqiptar t krishter lindor, t cilt kur i pyeti se far ishin, ata u prgjigjn se qen bullgar.

    Ftyr, o ftyr, hie Gjeniu!Ti skie mish, as kie gjakAs q je mvesh n korp njeriu,Pr me hap gojn e me mfol pak.

    Nuk t kjemi ma, ah! Nuk gjallon,Oh! Keq t ndrypi mordje e zez.Po Shqypnia kurri st harron.Se me tvertet Ti e ki ndez

    Kush mund me msheh shrbiminTnd?Librat me vjersha. Ty predykojn:Ton Shqypnia me kta u trond!...Dhe Ty gjithnj knk dot kndojn

    Ka me u hup, doba tradhtorPo emni yt, kurri sharrohet.Vjershat ke shkru, Ti, o vjershtor.Dhe tratori sot pendohet

    Para ftyrs naim Frashrit

    Josif BAGERI(1868-1915)

    Vjersha Para ftyrs Naim Frashrit e Josif Bagerit sht botuar pr her t par n gazetn Shqypeja e Shypnis, Sofje, korrik 1908.

  • Qershor 2015, Nr. 514

    Sevdai KASTRATI

    Nj shqiprim i panjohur i Fan S. NolitSIKUR (IF)

    RUDyARD KIpLING

    Rudyard Kipling (1865-1936) kur ishte tridhjet e nj vje (1896) shkroi vjershn antologjike vetm me nj fjal IF. N t vrtet kt vjersh Kiplingu e boton pr her t par n prmbledhjen me vjersha dhe tregime Rewards and Fairies m 1910. Kipling u frymzua nga sulmi ushtrak n Luftn e Boers n Afrikn e Jugut (1895) t udhhequr nga Leander Starr Jameson. Lufta qe nj fatkeqsi ushtarake, kurse Jameson n shtypin anglez trajtohet sikur hero.

    FAN S. NOLI

    Vjershn IF Noli e shqiproi nga anglishtja pr her t par m 23 tetor 1961 me titullin N MUN. E botoi n gazetn Dielli m 1 nntor 1961 me pseudonimin tashm t njohur Namik Namazi. Me kt pseudonim boton vjershn Lidhja e pakputur (1960) dhe poemat epelitnja, Sulltani dhe kabineti (dy variante) kinse t prkthyera nga persishtja si dhe shqiprimet nga Hygoi Lule mi varr dhe Vajtim pr bijn (1961).

    Qerim Panariti n paraqitjen q do ti bj vjershs s shqipruar nga Noli, krkon q t lexohet jo nj her po t paktn dhjet her. Ai krkon q vjersha t lexohet edhe n anglishte me qllim q t krahasohet me prkthimin e bashkpuntorit t Diellit, Namik Namazit. N fund Panariti krkon nga lexuesit e gazets, n qoft se dikush sht i shkatht dhe ka zotsi prkthimi, le ta mbshtet n mur Namik Namazin me nj prkthim m t bukur dhe m artistik.

    M 13 dhjetor 1961 botohet n gazetn Dielli vjersha IF n anglishte pr t plotsuar dshirn e lexuesve dhe me nj shnim nga redaktori i gazets kur bn me dije se ka marr nj prkthim tjetr t vjershs e, q do t botohet n nj nga numrat e ardhshm t gazets. E prkthyesi i variantit t dyt ishte prap Noli.

    Fan S. Noli e shqipron pr s dyti vjershn IF do me thn pesmbdhjet dit nga botimi i variantit t par. Vjersha IF me titullin SIKUR botohet n gazetn Dielli m 3 janar 1962. N fund sht vn pseudonimin Gur i Shkabs dhe data 16 nntor 1961 kur sht shqipruar vjersha. Ky sht pseudonimi i fundit i Nolit, sepse ai n gazetn Dielli ka prdorur shkurtesat dhe pseudonimet: F.N., F.S.N., S.D.S., (kur ka prkthyer noveln Stendhalit Vanina Vanini) Bajram Domosdova, Diximus, Hieronymus, Nirvana, Pesimisti, Protagora, Rapush Bilbil Gramshi, Robi Rogozhina, Robo Rogozhina, Rushit Bilbil Gramshi.

    Katr vjershat e shqipruar nga Noli me pseudonimin Gur i Shkabs dhe nj vjersh origjinale nuk jan prfshir n Albumin II q ka prgatitur Qerim Panariti. Me sa duket Noli ia ka mbajtur t fsheht pseudonimin Gur i Shkabs mikut t tij.

    Vjersha e Kiplingut ssht prfshir as n botimin e veprs s Nolit (1987-1996) t prgatitur nga Akademia e Shkencave e Shqipris, varianti i par N MUN sht botuar te veprat e Nolit t prgatitur nga Nasho Jorgaqi, Vepra 1 Botimet Dudaj, Tiran, 2003, f. 132-133, ndrsa varianti SIKUR sht i panjohur pr lexuesit dhe studiuesit e Nolit.

    Vjersha IF e Kiplingut sht prkthyer edhe nga prkthyes t tjer shqiptar, por do t veoj Vedat Kokonn (IF e ka prkthyer n nj fjal N) dhe Robert Shvarcin (IF e ka prkthyer n dy fjal N MUNDSH, i ndikuar nga Noli). Q t dy shqiprues t shquar, prandaj krahasimi i ktyre shqiprimeve do t ishte me interes.Do ti japim dy variantet e Nolit dhe vjershn n origjinal:

    Sikur (If)Sikur t mban mndjen, kur shokt q ke pranHumbasin t tyren dhe t fajtojn pa an.Sikur ti kesh besim vehtes kur t dyshojnPo bn prjashtim pr sa q s t besojnSikur t pre, dhe je i lodhur dyke pritur;N t gnjefshin mos u mer dyke pifur,N t urefshin mos mejto ligsira,Dhe mos u-refe i mir as mos fjalos mnurira.

    Sikur t ndrosh, dhe ndrat mos t zotrojn;Sikur t mejtohesh, dhe mejtimet mos t qllojn.Sikur t bashkosh triumf dhe katrim,Dhe i prdor kta dy xhambaz pa ndryshim.Sikur i duruar t dgjosh t vrtetn q ke thnT shtrmbruar dhe elur dhokan pr t pa gdhn;Ose t vesh-re gjrat q dhe jetn pr to, t thyera,Dhe kuspullohesh ti ndrtosh prsri me vegla t gryera.

    Sikur t bn nj tog me t gjitha fitimet,Dhe ti rezikosh me zar npr rotullimet;Dhe ti humba, dhe t zsh prsri nga fillimi;Dhe t mos hap fare gojn te katrimi.Sikur t shtrngosh zmrn dejat t dridhen,T shrbejn radhn pastaj t trhiqen.Dhe kshtu mbahu kur gj pr ty ska mbetur,Prve dshirs e cila t thot qndro i pa tretur!

    Sikur t fjalosesh dhe t mban virtutn n zhurm,Ose t apesh me mbretr, pa u humbur as nj gjurm;Sikur armiq as miq t dashur st vrasin,Sikur gjith njerzit numurohen pa krahasim;Sikur t mban minutn e pa ndjerMe gjasht-dhjet sekunda dhe udh pa vler;Yti sht dheu dhe do gj nr t,Dhe e cila vlen shum t jesh burr, mor djal!

    IfIf you can keep your head when all about you Are losing theirs and blaming it on you; If you can trust yourself when all men doubt you, But make allowance for their doubting too: If you can wait and not be tired by waiting, Or, being lied about, dont deal in lies, Or being hated dont give way to hating, And yet dont look too good, nor ta