dziennikarstwo obywatelskie - ?...  dziennikarstwo obywatelskie przywraca nadziej™ na...

Download DZIENNIKARSTWO OBYWATELSKIE - ?...  Dziennikarstwo obywatelskie przywraca nadziej™ na odrodzenie

Post on 27-Feb-2019

214 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

RUCH PRAWNICZY, EKONOMICZNY I SOCJOLOGICZNY ROK LXX - zeszyt 3 - 2008 _________

RAFA DROZDOWSKI

DZIENNIKARSTWO OBYWATELSKIE - PRBA SOCJOLOGICZNEGO OPISU

L UWAGI WSTPNE

Tekst niniejszy jest prb poddania socjologicznej refleksji i socjologicznej interpretacji stosunkowo nowego zjawiska, jakim jest dziennikarstwo obywatelskie. Kady kto zdecyduje si patrze na dziennikarstwo obywatelskie przez socjologiczne okulary , natychmiast zorientuje si, e zjawisko to jest usytuowane w punkcie przecinania si zakresw zainteresowa przynajmniej kilku socjologii szczegowych (socjologii mediw, socjologii Internetu, socjologii spoeczestwa obywatelskiego, socjologii podmiotowoci, socjologii kultury itd.). Sytuacja ta - na pierwszy rzut oka kopotliwa - wydaje si jednak raczej szans ni zagroeniem. Rnorodno socjologicznych perspektyw, z jakich mona (a pewnie i trzeba) przypatrywa si dziennikarstwu obywatelskiemu, pozwala bowiem mie nadziej, e uda si opisa je moliwie jak najpeniej, w moliwie wielu aspektach i wymiarach.

W artykule tym chciabym przyjrze si dziennikarstwu obywatelskiemu z rnych punktw widzenia, ale z drugiej strony zaley mi take na tym, aby ponisze rozwaania podporzdkowa jednemu nadrzdnemu problemowi, a ich analityczn warstw moliwie cile ukierunkowa. Wydaje si, e dziennikarstwo obywatelskie niezalenie od tego, e samo w sobie jest interesujcym i wartym uwagi zjawiskiem (choby przez wspomnian ju wzgldn nowo) - jest rwnie znakomitym wskanikiem szeregu oglniejszych i wzgldnie trwaych tendencji znamionujcych cae dzisiejsze spoeczestwo obywatelskie. Wydaje si rwnie, e uwana, rzetelna analiza dziennikarstwa obywatelskiego pozwala, a przynajmniej pomaga uzmysowi sobie cay szereg kluczowych dylematw, w obliczu ktrych znalaza si idea (i ideologia) spoeczestwa obywatelskiego.

Sprbuj zatem pokusi si tutaj o dwie rzeczy na raz. Po pierwsze- o rekonstrukcj najwaniejszych i najbardziej charakterystycznych rysw dziennikarstwa obywatelskiego, po drugie (i przede wszystkim) -bd si stara traktowa dziennikarstwo obywatelskie jako swoisty poligon, na ktrym sprawdzane s i weryfikowane nowe strategie dziaa obywatelskich. Interesowa mnie bd zwaszcza te wszystkie przejawy dziennikarstwa obywatelskiego i te wplecione w nie zjawiska, ktre odsyaj do napi na poziomie samej idei spoeczestwa obywatelskiego i ktre pozwaajpowiedzie co nowego na temat jego kondycji oraz na temat stojcych przed nim wyzwa i wyborw.

204 Rafa Drozdowski

II. CZYM JEST DZIENNIKARSTWO OBYWATELSKIE?

Najkrcej mwic, dziennikarstwo obywatelskie (citizen journalism) to rodzaj dziennikarstwa uprawianego przez nieprofesjonalnych dziennikarzy w interesie spoecznym1. Okrelenie to moe przywodzi na myl dziennikarstwo uprawiane przez dziennikarzy maych lokalnych mediw (zwaszcza niskonakadowych gazet i mikrorozgoni o niewielkim zasigu syszalnoci). Nie bdzie to skojarzenie do koca bezpodstawne2, jednak w czasie kilku ostatnich lat przyjo si nazywa tym terminem przede wszystkim dziennikarstwo korzystajce z Internetu, w tym zwaszcza z serwisw internetowych typu Web 2.O., w przypadku ktrych - w przeciwiestwie do portali poprzedniej generacji - wikszo informacji dostarczaj i wspredaguj sami internauci- -uytkownicy.

Do popularnoci dziennikarstwa obywatelskiego przyczyni si utworzony w 2000 r. poudniowokoreaski serwis Ohmynews 3. Jego sukces (niespodziewanie wysokie i gwatownie rosnce z roku na rok dochody z reklam, z ktrych portal zacz wkrtce po swoim powstaniu wypaca dostawcom informacji i autorom tekstw niewielkie honoraria) zachci szereg koncernw medialnych do tworzenia na caym wiecie podobnych stron4. Ich misja jest zawsze bardzo podobna: podkrela si w niej wol stworzenia internetowej spoecznoci, ktra zajmowa si bdzie informowaniem o wydarzeniach pomijanych przez media gwnego nurtu (m.in. z uwagi na ich regionalny charakter, ale niekiedy take z powodw czysto politycznych) i ktra bdzie przedstawia te wydarzania z perspektywy oddolnej, z punktu widzenia zwyczajnych jednostek.

Na miano dziennikarstwa obywatelskiego zasuguj te bez wtpienia te wszystkie inicjatywy midzynarodowej spoecznoci internetowej, ktre oparte s na deniu do samodzielnego stworzenia (i utrzymania bez adnego wsparcia ze strony koncernw medialnych) portali pomylanych jako niezalene, obywatelskie agencje informacyjne, majce z zaoenia stanowi przeciwwag zarwno dla agencji rzdowych (narodowych?), jak i komercyjnych. Chyba sztandarowym przykadem takiej inicjatywy pozostaj po dzi dzie Indymedia (IMC Independent Media Center)5.

1 Zob. haso dziennikarstwo obywatelskie na stronie internetowej Wikipedii: http://pl.wikipedia. org/wiki/Dziennikarstwo_obywatelskie (8.05.2007).

2 Magdalena elaszczyk, jedna z najbardziej konsekwentnych popularyzatorek dziennikarstwa obywatelskiego, zwraca uwag, e w wielu swoich zaoeniach przypomina ono staiy (np. modo- amerykaski) program prasy lokalnej (zob. eadem, Media przeciw przemocy, http://www. epr.pl/czytelniatrzy .php?id = 65&itemcat = 1 (7.06.2006).

3 Adres internetowy anglojzycznej wersji Ohmynews: http://english.ohmynews.com.4 W Polsce w kwietniu 2006 r. Thinkmedia otworzya serwis iThink.pl (http://www.ithink.pl),

a Polskapresse uruchomia serwis Wiadomoci24.pl (http://www.wiadomosci24.pl). W 2007 r. rozpocz dziaalno - uruchomiony przez koncern medialny Agora - portal o nazwie Alert24.pl (www.alert24.pl). Portal przeznaczony jest dla dziennikarzy amatorw, jednak nadsyane przez nich materiay (najczciej zdjcia i filmy przedstawiajce katastrofy, wypadki, anomalie pogodowe, ale take najrozmaitsze humorystyczne scenki rodzajowe) mog liczy nawet na publikacj w wydaniach internetowych Gazety Wyborczej.

5 Adres internetowy Indymedia: http://www.indymedia.org.

http://pl.wikipediahttp://wwwhttp://english.ohmynews.comhttp://www.ithink.plhttp://www.wiadomosci24.plhttp://www.alert24.plhttp://www.indymedia.org

Dziennikarstwo obywatelskie - prba socjologicznego opisu 205

Istnieje take znacznie bardziej restrykcyjna (i zarazem na wskro funkcjonalistyczna) definicja dziennikarstwa obywatelskiego, zgodnie z ktr za dziennikarstwo obywatelskie uznaje si w zasadzie - tylko te inicjatywy dziennikarskie, ktre suy maj monitorowaniu poczyna rzdzcych, ktre patrz wadzy na rce6. Wikszo podobnych inicjatyw pomylana jest jako biece, systematyczne konfrontowanie obietnic wyborczych z praktyk sprawowania wadzy7. Dziennikarstwo obywatelskie jednak, przyjmujce formu dziaa straniczych, coraz bardziej upodabnia si do typowego dziennikarstwa ledczego. Coraz czciej przybiera te posta oddolnego mikro-ruchu spoecznego, ktry jest pomylany jako forma obywatelskiej presji na wadz w celu wymuszania na niej wikszej transparentnoci rzdzenia i przyczynienia si do wikszej jawnoci ycia publicznego8.

Czy za dziennikarstwo obywatelskie uzna mona rwnie takie platformy internetowe, jak np. YouTube 9? Z jednej strony wydaje si, e (jednak) nie- z wzgldu na ich gbokie preferencje dla czysto anegdotycznych i sensacjonalnych treci, postpujc komercjalizacj, coraz czstsze ciche amanie przez nie regu i spoecznego kodeksu portali typu Web 2.0.10,

6 Wpisuj si dzi one w szersze zjawisko, jakim jest dziaalno tzw. organizacji straniczych (okrelanych te mianem organizacji typu watch-dog). Organizacje takie stawiaj sobie za cel systematyczny nadzr obywatelski nad poszczeglnymi orodkami i instytucjami wadzy politycznej i nad biznesem (wicej na ten temat zob. np. na: www.watchdog.org.pl).

7 Ciekawym polskim przykadem inicjatywy majcej suy monitorowaniu wadzy jest blog HGW Watch . Blog jest - jak pisze jego pomysodawca - archiwum dedykowanym Pani Prezydent Hannie Gronkiewicz-Waltz i warszawskim wadzom samorzdowym (rdo: HGW Watch, http://hgw-watch.pl; 16.03.2008). Mona na nim znale szczegowy wykaz obietnic wyborczych z kampanii prezydenckiej Hanny Gronkiewicz-Waltz skonfrontowanych z medialnymi doniesieniami o stanie ich realizacji oraz z opiniami mieszkacw Warszawy.

8 Np. zaoona w Wielkiej Brytanii organizacja Article 19 (http://www.articlel9.org) dziaa na rzecz wdraania najwyszych standardw wypowiedzi, zarwno na poziomie krajowym, jak i midzynarodowym. Article 19 realizuje rwnie kampanie na rzecz dostpu do informacji publicznej. W pewnym stopniu polskim odpowiednikiem tej organizacji jest Stowarzyszenie Artyku 61, ktre stawia sobie za cel budowanie przejrzystego i oglnodostpnego systemu informacji o osobach penicych wybieralne funkcje publiczne. Informacje gromadzone przez czonkw stowarzyszenia znale mona na specjalnie utworzonym portalu (www.mamprawowiedziec.pl). Podobnie dziaa zaoona w Sowacji organizacja Aliancia Fair-Play (http://www.fair-play.sk/index.php). Wspomniana organizacja realizuje swoje cele ujawniajc informacje o osobach publicznych i sposobach wydatkowania rodkw pastwowych. Z kolei zaoona w Rumunii organizacja pod nazw Asociatia Pro Demokratia (http://www.apd.ro) dziaa na rzecz wzmocnienia partycypacji spoecznej i uczestniczcej kultury politycznej (m.in. poprzez budowanie cilejszych relacji midzy wyborcami a ich reprezentantami i przez kontrol procesu wyborczego).

9 Adres internetowy portalu YouTube: http://www.youtube.com.10 W 2006 r. tygodnik Time uzna YouTube (wsplnie z Wikipedi oraz MySpace) za wzorow

spoeczno internetow. Operator portalu podkrela na kadym kroku jego otwarty charakter i fakt, e wadz sprawuje w nim wsplnota uytkownikw. Jednak YouTube to take - w dalszym cigu silna, cho czsto dobrze ukryta wadza operatora. System specjalnych filtrw uniemoliwia np. umieszczenie na portalu filmw i wideoklipw zawierajcych sceny z nagoci, a o ingerencjach cenzorskich operatora (nie za spoecznoci internetowej, i taka jest na YouTube moliwa) powiadamiany jest jedynie nadawca niezaakceptowanego materiau. W ten sposb wadza operatora objawia si jako swoista odwrotno Foucaultowskiej wadzy panoptycznej. Wadza nie stara si tu ju wzbud