kapitol – numer 2

Download KaPITOL – numer 2

Post on 11-Jan-2017

217 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Wrd zachwytw Staroytnych nad cudownoci ycia, midzy

    westchnieniami poetw greckich skierowanymi do wiata dnia i pikna

    zrodzonego przez bogw wiata, w otoczeniu jkw cienia zmarego Achillesa

    opowiadajcego w Hadesie o marnoci nie-bycia i tsknocie za najgorszym

    nawet losem na powierzchni moemy napotka rozproszone wypowiedzi dawnych

    Grekw prezentujce optyk skrajnie przeciwn owej dominujcej pogodzie

    ducha: wypowiedzi przedstawiajce mier jako stan lepszy i bardziej podany

    od ycia. Te surowe oceny znajduj swj najskrajniejszy wyraz w wersach

    przypisywanych poecie elegijnemu Teognisowi z Megary (tworzcemu jak

    powszechnie si uwaa w VI/V w. p.n.e1), pochodzcych z tzw. corpus

    Theognideum. Celem niniejszej pracy jest przeledzenie wyartykuowanej przez

    megarejskiego poet idei wyraonej w wersach 425-428 i jej recepcji w tradycji

    antycznej:

    Dla tych co yj na ziemi rzecz najlepsz jest wcale

    nie rodzi si; nie oglda namitnych soca promieni.

    W przeciwnym razie zrodzony niech prdko bramy przekracza

    Hadesu. I usypawszy ziemi [pod grb] niech polegnie.2

    Powysze sowa, majce stanowi jak stwierdzi Bernard Knox klasyczny

    wyraz greckiego pesymizmu3 bd jak pisa F. Nietzsche sam groz

    1 J. Danielewicz, Wstp [w:] Liryka Staroytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, Wrocaw

    1987, s. CXXII-CXXIII. 2 Przekad autora na podstawie wyd. B. A. van Groningena, Thognis. Le premier livre,

    Amsterdam 1966. Inny przekad, dokonany przez Zygmunta Kubiaka, w: Z. Kubiak, Literatura Grekw i Rzymian, Warszawa 1999, s. 101 (Aforyzm Sylena).

    3 B. Knox, Theognis [w:] The Cambridge History of Greek Literature: Greek Literature, ed. P. Easterling, B. Knox, Cambridge 1985, s. 144: This despairing mood reached its ultimate in some lines which became the classic formulation of Greek pessimism....

  • i obrzydliwo bytowania4, wybrzmiewaj w caej pniejszej tradycji Greckiej.

    Ju Bakchylides, poeta tworzcy w V w. p.n.e.5, czyli w stosunkowo niedugim

    czasie po elegiku z Megary, zdaje si nawizywa do teognisowych lamentw6;

    parafrazuje je, sw wariacj wkadajc w usta Heraklesa (V. 160-161):

    Dla miertelnych najprzedniejszym

    [jest] si nie urodzi, ani nie oglda blasku soca7.

    Nawizania do Teognisa odnajdujemy take w tragedii: u Eurypidesa

    w wycinku z niezachowanej sztuki Bellerofont (fr. 285):

    Mwi, co wszdzie cigle si powtarza:

    Najlepiej wcale na wiat nie przychodzi,8

    oraz w Edypie w Kolonos Sofoklesa, utworze napisanym na krtko przed mierci

    wielkiego tragika9, opowiadajcym za o losach tuajcego si Edypa i jego

    przejciu od stanu czowieka skalanego do statusu herosa-opiekuna Aten10.

    Cho niektrzy komentatorzy przedstawiaj w utwr jako histori pisan ku

    pokrzepieniu serc i zainspirowan wydarzeniami wojennymi (walk Ateczykw

    z krlem spartaskim Agisem w pobliu miejscowoci Kolonos)11, dramaturgia

    tragedii zdaje si oscylowa przede wszystkim wok tematu umierania.

    Prowadzony rk prawie 90-letniego Sofoklesa lepy starzec, poszukujc miejsca

    dla dokonania nieszczsnego ycia, przekracza granic witego gaju

    4 F. Nietzsche, Narodziny tragedii albo Grecy i pesymizm, prze. B. Baran, Krakw

    1994, s. 44. 5 Zob. J. Danielewicz, dz. cyt., s. XCVIII-C. 6 Wikszo badaczy, choby cytowany wczeniej B. Knox (Teognis, dz. cyt., s. 144),

    przyjmuje, i Bakchylides czyni nawizania do Teognisa. 7 Przekad autora na podstawie: Bacchylides. The Poems and Fragments,

    ed. R. C. Jebb, Cambridge 1905. Zob. take przekad J. Danielewicza w: Liryka Staroytnej Grecji, dz. cyt., s. 150.

    8 Przekad J. anowskiego w: Eurypides, Tragedie, Warszawa 1980, s. 655.

    9 R. Chodkowski, Wstp [w:] Sofokles, Tragedie, t. 1, prze. R. Chodkowski, Lublin 2009, s. 383; A. Lesky, Tragedia Grecka, prze. M. Weiner, Krakw 2006, s. 280-281.

    10 R. Chodkowski, dz. cyt., s. 385. 11 A. Markantonatos, Oedipus at Colonus: Sophocles, Athens, and the World, Berlin

    2007, s. 149; Jan C. Kamerbeek, The Plays of Sophocles: The Oedipus Coloneus, Leiden 1984, s. 3 (za: Chodkowski, dz. cyt., s. 385).

  • w Kolonos (zdawaoby si: granic wiecznoci); siadajc na witym, surowym

    gazie12 i oczekujc koca w miejscu objtym zakazem przebywania daje pretekst

    chrowi do lamentw nad kondycj czowieka. Wrd aobnych jkw Sofokles

    umieszcza nawizanie do synnych sw Teognisa:

    Najlepiej nie urodzi si,

    A jeli ju si yje,

    Najszybciej, jak si tylko da,

    Powrci, skd si przyszo.

    Cho, jak czsto si podkrela, w wypadku tragedii rozgraniczenie sdw

    autora od kreacji postaci jest niemoliwe, maksym przypisywan Teognisowi

    Sofokles traktuje z pen powag: cae trzecie stasimon stanowi wszak jej

    rozwinicie, wymowa owej gnomy wspgra za z atmosfer budowan wok

    gorzkich rozrachunkw oczekujcego mierci Edypa. Inaczej rzecz si ma

    w wypadku Epikura. Jak czytamy w streszczeniu pism filozofa autorstwa

    Diogenesa Laertiosa (Vitae philosophorum X, 127) twrca epikureizmu potpia

    pogld Teognisa zapytujc: dlaczego jeli powanie to mwi sam z ycia nie

    odchodzi? oraz nazywajc artem w utwr, w dodatku artem nie na miejscu,

    gdy z takich rzeczy si nie artuje13.

    ***

    Widzimy zatem jak rozumieli sowa Teognisa staroytni (niezalenie od

    tego, czy zgadzali si z ich wymow): jako wyraz rozpaczy, manifestacj wasnej

    marnoci oraz przekonania o bezsensownoci ycia. Nie jest to jednake jedyna

    interpretacja na jak pozwala omawiany wyjtek z corpus Theognideum

    12 W. 100-101, prze. R. Chodkowski. Przead w: Sofokles, Tragedie, dz. cyt. s. 421. 13 Przekad K. Leniaka w: Diogenes Laertios, ywoty i pogldy synnych filozofw,

    Warszawa 1988, s. 646. Oprcz przytoczonych dzie antycznych nawizujcych do gnomy Teognisa warto wspomnie rwnie o epigramie z Antologii Palatyskiej przypisywanemu Poseidipposowi, Platonowi-komediopisarzowi bd Kratesowi (IX, 395, prze. Z. Kubiak): Chyba wic tylko spord dwch rzeczy mona wybiera: albo nie rodzi si wcale, albo odej jak najszybciej z tego wiata (przekad w: Antologia Palatyska, Warszawa 1978, s. 51).

  • moglibymy wszak uzna, i autor, piszc o nie rodzeniu si oraz

    przekraczaniu bram Hadesu jako najlepszych rzeczach, jakie mog przytrafi

    si czowiekowi, pokada wielkie nadzieje w yciu pozagrobowym i spostrzega

    ycie na ziemi jako nieszczliwy epizod, zaledwie krtk wizyt

    w niewaciwej nam domenie. Czy Teognis mg upatrywa w yciu po yciu

    bd yciu przed yciem lepszego losu od tego oferowanego nam tu,

    w rzeczywistoci ziemskiej?

    Odpowied na pytanie jest przeczca. Susznie zauway Eudard Zeller,

    e nie ma adnych ladw u adnego poety przed Pindarem na [istnienie] nadziei

    na ycie po mierci14. Jak pokazuj pozostae fragmenty korpusu tekstw elegika,

    wraliwo prowadzi Teognisa raczej ku negacji wiecznoci ni poszukiwaniu

    drugiej, skrytej rzeczywistoci i rozwijaniu wizji eschatologicznych. Ilustruj to

    wersy 567-570 zbioru:

    Bawi si korzystajc ze [swej] modoci do syta.

    W gbi ziemi na dugo spoczn, zginwszy, jak kamie

    niemy; od blasku soca oddal si podanego.

    I nawet bdc szlachetnym nie ujrz w przyszoci nic wicej.15

    Uwany czytelnik spostrzee, i powysza zachta do czerpania radoci

    z codziennoci stoi w cakowitej sprzecznoci z wczeniejszymi pesymistycznymi

    ocenami wartoci ycia. Ta, jak i inne niecisoci wiatopogldowe widoczne

    midzy poszczeglnymi fragmentami corpus Theognideum, od dwch wiekw

    prowokuj filologw do negowania jednorodnoci zbioru bd autentycznoci

    poszczeglnych wierszy z niego pochodzcych16. Cho cz z podnoszonych

    przez nich zarzutw z pewnoci jest zasadna, w wypadku cytowanych wczeniej

    fragmentw (w. 425-428 oraz 567-570) adne przesanki leksykalne bd

    14 E. Zeller, A history of Greek philosophy from the earliest period to the time of Socrates,

    t. 1, London 1881, s. 127: There is no evidence in any Greek poet before Pindar, of the hope of a future life.

    15 Przekad autora na podstawie wyd. B. A. van Groningena, dz. cyt. 16 Zob. skrajn opini M. L. Westa wyraon w Oxford Classical Dictionary,

    ed. S. Hornblower, A. Spawforth, Oxford 1996, s. 1503, s.v. Theognis.

  • stylistyczne nie dostarczaj powodw do kwestionowania identycznoci ich

    autora17; w kwestii rnic ideowych warto za zaznaczy, i Teognis by przede

    wszystkim poet, w dodatku poet pozbawionym bazy, podstawy

    systematyzujcej obrazy eschatologiczne bd symbole, na ktrych wyobraenia

    ycia po mierci mogyby znale ugruntowanie18. Wyaniajce si z wersw

    corpus Theognideum sposoby rozumienia mierci, wizje dotyczce roli i miejsca

    czowieka w wiecie, a take moralne tony, ktrymi wybrzmiewaj chociaby

    niektre z terminw uywanych przez poet (choby agathos 'dobry', ktrym

    megarejczyk jak zauwaa Hugh Lloyd-Jones posuguje si jednake w sposb

    zdecydowanie przed-etyczny19) stanowi odbicia intuicji metafizycznych, nie

    za jednolitej koncepcji filozoficzno-teologicznej. Przeniesienie przeczu

    i uniesie w sfer poezji musiao za skutkowa brakiem jednorodnoci,

    przekadajc si jednake na zachwycajcy nas po dzi dzie autentyzm.

    Jan SkarbekKazanecki

    (filologia klasyczna)

    17 Rnic midzy pojawiajcym si wyrazem soce, w obu fragmentach stojcym

    zreszt w genetivie singularis (/), naley tumaczy wiadomym nawiz